Oʻzbekistonda korroziyadan himoya meʼyorlari: ShNQ 2.03.11-24

Oʻzbekiston Respublikasi meʼyorlarida korroziyadan himoya

2023–2025-yillarda Oʻzbekistonning qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish boʻyicha meʼyoriy bazasi toʻliq yangilandi: oʻn yillar davomida korroziyaga qarshi ishlar loyihalangan va bajarilgan, 1996-yilda tasdiqlangan ikkala hujjat ham oʻz kuchini yoʻqotdi. Quyida — hozir nima amal qilishi, yangi meʼyorlar qanday tuzilgani va ularga davlatlararo GOST hamda xalqaro standartlar qanday kiritilgani.

Meʼyorlarning rasmiy matnlari lex.uz qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasida oʻzbek tilida eʼlon qilingan; talablar bayoni — bizning qisqacha sharhimiz. Amaldagi meʼyorlar roʻyxatlarini Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi tasarrufidagi Texnik meʼyorlash va standartlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti yuritadi. Loyihada hujjatga havola qilishdan oldin uning amaldagi tahririni tekshiring.

Nima oʻzgardi

Oʻz kuchini yoʻqotgan	Uning oʻrniga amal qiladi	Sana
QMQ 2.03.11-96 «Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish» — loyihalash	ShNQ 2.03.11-24 «Bino va inshootlarning qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish»	28.02.2025
QMQ 3.04.02-97 «Qurilish konstruksiyalari va inshootlarini korroziyadan himoyalash» — ishlarni bajarish	QR 04.01-23 «Qurilish konstruksiyalari va inshootlarini korroziyadan himoyalash» qurilish reglamenti	31.10.2023

QMQ 2.03.11-96 va QMQ 3.04.02-97 ga havolalar loyihalar, texnik topshiriqlar va spetsifikatsiyalarda hanuz uchraydi. Ularni amaldagi hujjatlar bilan almashtirish va bunda talablar oʻzgarmaganini tekshirish kerak.

ShNQ 2.03.11-24: himoyani loyihalash

ShNQ 2.03.11-24 shaharsozlik normalari va qoidalari qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 24.01.2025 yildagi 01/2-5-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va Adliya vazirligi tomonidan roʻyxatga olingan kuni — 28.02.2025 yilda (336-son) kuchga kirgan. Buyruq Shaharsozlik kodeksi hamda Vazirlar Mahkamasining 23.04.2024 yildagi 231-son «Qurilish sohasidagi normativ hujjatlarni xalqaro standartlar bilan uygʻunlashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida»gi qaroriga muvofiq chiqarilgan. Meʼyorlar harorati −40 dan +50 °C gacha boʻlgan agressiv muhitlarda ishlaydigan bino va inshootlarning beton, temir-beton, yogʻoch, tosh, xrizotil-sement va metall konstruksiyalarini loyihalashda korroziyadan himoya qilishga talablarni belgilaydi. Ulardagi asosiy qoidalar:

Choralarning uch turi. Birlamchi himoya konstruksiyani loyihalash va tayyorlashda — konstruktiv yechimlar, material va uning tuzilmasini tanlash orqali taʼminlanadi. Ikkilamchi himoya — himoya qoplamalari, shimdiriladigan moddalar va sirtni izolyatsiyalash. Maxsus himoya — fizik va fizik-kimyoviy usullar, muhit agressivligini kamaytirish, drenaj, elektrokimyoviy himoya.
Agressivlikning toʻrt darajasi. Tashqi muhitning konstruksiyalarga taʼsiri I–IV darajalarga boʻlinadi: oʻta past, past, oʻrtacha va yuqori agressivli.
Xizmat muddati. Birlamchi va ikkilamchi himoya choralari foydalanish muddati 50 yil boʻlgan konstruksiyalarga moʻljallangan. Foydalanish muddati 100 yil boʻlgan beton va temir-beton konstruksiyalar hamda GOST 27751-2014 boʻyicha KS-3 sinfidagi inshootlar uchun agressivlik bahosi bir darajaga oshiriladi, buning iloji boʻlmasa, himoya maxsus loyiha boʻyicha bajariladi.
Dastlabki maʼlumotlar. Maydonchaning iqlimi va xonalarning namlik rejimi, qidiruv ishlari natijalari — yer osti suvlarining tarkibi va sathi, tuproqdagi agressiv moddalar, daydi toklar, — gazlar va aerozollarning turlari va konsentratsiyasi, asosiy shamol yoʻnalishi, mexanik, issiqlik va biologik taʼsirlar hisobga olinadi.
Beton. Betonga talablar XC, XS, XD, XF va XA foydalanish sharoitlari sinflari — karbonlanish, dengiz suvi va boshqa manbalardagi xloridlar, muzlash va erish, kimyoviy agressiya bilan bogʻlangan; elektrokorroziyadan himoya alohida koʻrib chiqilgan.
Metall. Metall konstruksiyalar uchun agressivlik darajasi namlik, sirtning namlanish davomiyligi, agressiv gazlar guruhi va joylashuv joyiga — isitiladigan binoda, isitilmaydigan binoda yoki shiypon ostida, ochiq havoda — qarab aniqlanadi. 18-ilova metall qoplamasiz, ruxlangan va metallangan poʻlat uchun boʻyoq-lak qoplamasi guruhini va uning grunt bilan birgalikdagi umumiy qalinligini belgilaydi.
Poʻlat qoplamalari. Boʻyoq-lak qoplamalari bogʻlovchi turiga koʻra I–IV guruhlarga boʻlingan, yuk koʻtaruvchi poʻlat konstruksiyalar qoplamalari uchun esa muhit agressivligiga qarab sifat sinflari belgilangan. Qirralar, choklar va yetib borish qiyin joylar oldindan chiziq shaklida boʻyaladi.
Adgeziya. Qalinligi 250 mkm gacha boʻlgan qoplamalar uchun — toʻrsimon kesik usulida 2 balldan oshmasligi (GOST 31149-2014); qalinroqlari uchun — X-simon kesik usulida 1 balldan oshmasligi (GOST 32702.2-2014) yoki uzib olish usulida kamida 4 MPa (GOST 32299-2013).

Meʼyorlar faqat Oʻzbekiston shaharsozlik normalari va davlatlararo GOST standartlariga — jumladan GOST 9.402-2004, GOST 9.401-2018, GOST 9.602-2016 va yuqorida tilga olingan adgeziya standartlariga havola qiladi. ISO 12944 va ISO 9223 ga havolalar yoʻq. Ilovalardan birida metall konstruksiyalar uchun C1–C5 foydalanish sharoitlari indekslari qoʻllaniladi, biroq bu meʼyorlarning oʻz tasnifi: ISO 12944-2 toifalariga muvofiqlikni meʼyorlar belgilamaydi.

QR 04.01-23: ishlarni bajarish va qabul qilish

QR 04.01-23 qurilish reglamenti qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 31.10.2023 yildagi 347-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va QMQ 3.04.02-97 oʻrnini egallagan. U korxonalar, bino va inshootlarni qurish, kengaytirish, rekonstruksiya qilish va texnik qayta jihozlashda — metall, beton, temir-beton va gʻisht konstruksiyalarni, shuningdek agressiv ishlab chiqarish muhitlari va yer osti suvlari taʼsiriga uchraydigan texnologik uskunalar qoplamalarini himoya qilishda qoʻllaniladi. Reglament qurilish maydonchasidagi ishlarga umumiy talablarni, jumladan material turiga qarab qoplamalarni surtishda havo va himoyalanadigan sirtning eng past haroratini hamda nazorat tartibini belgilaydi:

ishlab chiqarish nazorati natijalari korroziyaga qarshi ishlarni qayd etish daftariga yoziladi (shakli — 1-ilovada);
oraliq ishlar — tayyorlangan asos, gruntlash, alohida qatlamlar — tayyor boʻlishi bilan qabul qilinadi va dalolatnomalar bilan rasmiylashtiriladi;
tayyor qoplamani qabul qilishda uning yaxlitligi, asos bilan yopishishi va qalinligi tekshiriladi;
barcha ishlar tugagach, qoplama dalolatnoma bilan qabul qilinadi (shakli — 2-ilovada); sifat koʻrsatkichlarini tekshirish usullari 3-ilovada berilgan.

Reglamentning lex.uz da alohida kartochkasini topmadik: matni bekor qilingan QMQ 3.04.02-97 kartochkasiga fayl sifatida joylashtirilgan va Vazirlik katalogidagi qurilish reglamentlari roʻyxatiga kiritilgan.

Davlatlararo GOST va xalqaro standartlar

Oʻzbekiston Respublikasining 03.11.2022 yildagi OʻRQ-800-son «Standartlashtirish toʻgʻrisida»gi Qonuniga koʻra, Oʻzbekistonda milliy standartlar (OʻzMSt), xalqaro va mintaqaviy standartlar hamda xorijiy mamlakatlar standartlari amal qiladi. Xalqaro, mintaqaviy va xorijiy standartlar standartlashtirish boʻyicha milliy organning ularni amalga kiritish toʻgʻrisidagi qarori asosida milliy standartlar bilan bir qatorda qoʻllaniladi. Milliy organ — Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining Oʻzbekiston standartlar instituti.
Davlatlararo standartlarni qoʻllash tartibini Oʻz DSt 1.7:1998 tavsiflaydi: respublikada Oʻzbekiston qoʻshilish uchun ovoz bergan standartlar milliy standart sifatida qayta rasmiylashtirilmasdan, bevosita qoʻllaniladi.
Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish boʻyicha davlatlararo kengash roʻyxatlariga koʻra, Oʻzbekiston ISO 12944 ning davlatlararo versiyasi — GOST 34667 (1–7 va 9-qismlar, 8-qismga keyinroq qoʻshilgan), shuningdek GOST 35271-2025 (ISO 19840), GOST 31993-2024 (ISO 2808), GOST 32299-2025 (ISO 4624), GOST 31149-2014 (ISO 2409) va GOST 35094-2024 uchun ovoz bergan. Muayyan standartning Oʻzbekistonda amalga kiritilgan sanasini Oʻzbekiston standartlar institutidan aniqlashtiring.
ISO 12944, ISO 8501-1, ISO 2409 yoki ISO 4624 ni qabul qiluvchi milliy standartlarni rasmiy manbalarda topmadik. Vazirlik ilmiy-tadqiqot institutining standartlar katalogida betonni himoya qilish va taʼmirlash boʻyicha Yevropa standartlariga identik milliy standartlar paydo boʻldi, masalan, uzib olish usulida bogʻlanish mustahkamligi haqidagi OʻzMSt EN 1542:2025; ularning maqomini Standartlar institutidan aniqlashtiring.
Boʻyoq-lak materiallariga talablar belgilangan texnik reglamentni rasmiy manbalarda topmadik.

Kim javob beradi

Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi shaharsozlik normalari va qurilish reglamentlarini tasdiqlaydi; amaldagi meʼyorlar kataloglarini uning tasarrufidagi Texnik meʼyorlash va standartlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti yuritadi.
Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi va uning Oʻzbekiston standartlar instituti — standartlashtirish boʻyicha milliy organ.
Loyihalar ekspertizasi — korroziyadan himoya boʻyicha yechimlar loyiha hujjatlari tarkibida tekshiriladi.

Loyihadagi odatiy ketma-ketlik

ShNQ 2.03.11-24 boʻyicha dastlabki maʼlumotlarni yigʻing: iqlim, namlik rejimi, tuproq va yer osti suvlari boʻyicha qidiruvlar, gazlar va aerozollar tarkibi, boshqa taʼsirlar.
Xizmat muddati va masʼuliyat sinfini hisobga olgan holda konstruksiyalarning har bir guruhi uchun agressiv taʼsir darajasini aniqlang.
Birlamchi, ikkilamchi va zarur boʻlsa maxsus himoya choralarini tanlang.
Poʻlat uchun — qoplama guruhi va qalinligini 18-ilova boʻyicha, sirtni tayyorlashni GOST 9.402-2004 boʻyicha belgilang va adgeziyaga talablarni koʻrsating.
Agar buyurtmachi ISO 12944 ni talab qilsa — qoʻshimcha ravishda C1–CX yoki Im1–Im4 toifalarini va chidamlilik darajasini koʻrsating hamda tizim ikkala talablar toʻplamiga javob berishiga ishonch hosil qiling.
Ishlar bosqichida — QR 04.01-23 boʻyicha qayd daftarini yuriting, oraliq ishlar uchun dalolatnomalar va qoplamani qabul qilish dalolatnomasini rasmiylashtiring.

Meʼyorlarda hozircha nimalar yoʻq

ShNQ 2.03.11-24 ning rasmiy rus tilidagi matni yoʻq — rus tilida ishlaydigan loyihachilar tarjimalardan foydalanishga majbur. Rus va ingliz tillaridagi toʻliq tarjimalarimiz — «ShNQ 2.03.11-24 rus va ingliz tillarida» sahifasida. ShNQ boʻyicha agressivlik darajalari va ISO 12944-2 toifalari oʻrtasidagi muvofiqlikni meʼyorlar belgilamaydi, ISO 12944 ning milliy qabul qilinishini esa topmadik. Shuning uchun talablar ikki tizimdan keladigan obyektlarda muhitni asoslash va qoplama tizimini tanlash loyihachining vazifasi boʻlib qoladi — uni materiallar xarid qilinishidan oldin hal qilgan maʼqul.

Korroziyaga qarshi himoya yechimlarini ShNQ 2.03.11-24 ga moslashtirish yoki ularni ISO 12944 talablari bilan uygʻunlashtirish kerakmi? Obyektingiz uchun tizim, qalinliklar va nazorat tartibini tanlaymiz. Telefon, WhatsApp, Telegram: +998 94 094 52 27. Elektron pochta: info@ognezashita.uz.