Korroziyaga qarshi himoya meʼyorlari: Oʻzbekiston, MDH, ISO, AQSh, neft-gaz

Korroziyaga qarshi himoya meʼyorlari: ularni nima uchun bilish kerak

Poʻlat va beton konstruksiyalarning korroziyaga qarshi himoyasi boʻyoq markasi bilan emas, balki talablar majmui bilan belgilanadi: konstruksiya qanday muhitda ishlaydi, qoplama birinchi taʼmirgacha necha yil xizmat qilishi kerak, u qaysi tizim bilan bajariladi, sirt qanday tayyorlanadi va natija qanday tekshiriladi. Oʻzbekistondagi loyihalarda bu talablar bir vaqtning oʻzida bir nechta meʼyorlar tizimidan keladi: milliy qurilish meʼyorlari va davlatlararo GOST standartlari, Rossiyaning qoidalar toʻplamlari, xalqaro ISO standartlari, Amerikaning AMPP va ASTM standartlari, neft-gaz kompaniyalarining tarmoq hujjatlari. Ushbu boʻlimda har bir tizimning asosiy hujjatlari, ularning mantigʻi va oʻzaro nisbati jamlangan.

Korroziyaga qarshi himoyaga talab nimalardan iborat

Loyiha qaysi meʼyorlar tizimiga asoslanmasin, korroziyaga qarshi himoyaga talab bir xil elementlardan tashkil topadi. Ular yozilgan tasniflar va hujjatlar farq qiladi:

Talab elementi Xalqaro amaliyot Oʻzbekiston va boshqa MDH mamlakatlari
Foydalanish muhiti C1–C5 va CX korrozion agressivlik toifalari, suv va tuproq uchun — Im1–Im4 (ISO 12944-2) ShNQ 2.03.11-24 boʻyicha I–IV agressiv taʼsir darajalari; Rossiyada — SP 28.13330.2017 boʻyicha
Talab qilinadigan xizmat muddati Qoplama tizimining chidamlilik darajalari (ISO 12944-1) ShNQ 2.03.11-24: himoya choralari 50 yillik foydalanishga moʻljallangan; foydalanish muddati 100 yil boʻlgan beton va temir-beton hamda KS-3 sinfidagi inshootlar uchun agressivlik bahosi bir darajaga oshiriladi
Himoya tizimi ISO 12944-5 tavsiyalari, ISO 12944-6 yoki ISO 12944-9 boʻyicha laboratoriya tasdigʻi; neft-gaz sohasida — NORSOK M-501 ShNQ 2.03.11-24 boʻyicha birlamchi, ikkilamchi va maxsus himoya, qoplama guruhi va qalinligi; GOST 35094-2024 boʻyicha qoplamalar guruhlari va sinflari
Sirtni tayyorlash ISO 8501 – ISO 8504; Amerika amaliyotida — SSPC-SP va NACE GOST 9.402-2004
Ishlarni bajarish ISO 12944-7, ISO 12944-8 boʻyicha spetsifikatsiya QR 04.01-23 qurilish reglamenti; Rossiyada — SP 72.13330.2016
Nazorat va qabul qilish ISO 19840, ISO 16276-1 va -2, ISO 29601; SSPC-PA 2, ASTM usullari GOST 35271-2025, GOST 31149-2014, GOST 32299-2025; adgeziya mezonlari — ShNQ 2.03.11-24 da, qayd daftari va dalolatnomalar — QR 04.01-23 boʻyicha

Kim nimani belgilaydi

  • Buyurtmachi — qoplamaning birinchi taʼmirgacha talab qilinadigan xizmat muddatini, qoʻllaniladigan meʼyorlar roʻyxati va ularning ustuvorligini, ijrochilar malakasi va ijro hujjatlariga talablarni. Yirik obyektlarda bu korporativ boʻyash spetsifikatsiyasidir.
  • Loyihachi — obyektning har bir zonasi uchun foydalanish muhitini, qatlamlar qalinligi koʻrsatilgan qoplama tizimini, sirtni tayyorlash darajasini, nazorat va qabul qilish tartibini. Yechimlar loyihaning korroziyadan himoya boʻlimida qayd etiladi.
  • Standart — atamalar, tasniflar, tayyorlash, sinash va oʻlchash usullari. Standart muayyan obyekt uchun aniq tizimni tanlamaydi: u loyihachi qaror qabul qiladigan doirani belgilaydi.
  • Material ishlab chiqaruvchisi — texnik varaqa: surtish sharoitlari, qatlamlar orasidagi vaqt oraliqlari, qatlamning ruxsat etilgan qalinliklari, tizimning boshqa qatlamlari bilan mosligi.
  • Pudratchi — loyiha talablariga mos texnologik karta va nazorat rejasi.
  • Inspektor — ish bosqichlari boʻyicha talablar bajarilishini tekshiradi va qoplama qabul qilinadigan yozuvlarni yuritadi.

Obyektdagi bahsli vaziyatlar koʻpincha tutashgan joylarda yuzaga keladi: loyiha standartga yilisiz va qabul qilish mezonlarisiz havola qiladi, texnik varaqa bir narsaga yoʻl qoʻyadi, buyurtmachi spetsifikatsiyasi esa boshqasini talab qiladi. Shuning uchun korroziyaga qarshi himoyaga oid talablarni manbalar ustuvorligi aniq koʻrsatilgan bitta hujjatga — spetsifikatsiya yoki loyiha boʻlimiga jamlash foydali.

Turli meʼyorlar tizimlari qanday uygʻunlashtiriladi

Oʻzbekistonda 28.02.2025 yildan boshlab qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilishni loyihalash QMQ 2.03.11-96 oʻrniga qabul qilingan ShNQ 2.03.11-24 shaharsozlik normalari va qoidalari bilan, ishlarni bajarish esa QR 04.01-23 qurilish reglamenti bilan tartibga solinadi. Sinash va nazorat usullari Oʻzbekiston qabul qilinishi uchun ovoz bergan davlatlararo GOST standartlaridan olinadi — ular orasida ISO 12944 ning davlatlararo versiyasi GOST 34667 ham bor. Xorijiy buyurtmachi ishtirokidagi obyektlarda bularga ISO 12944, NORSOK M-501 yoki AMPP va ASTM standartlariga asoslangan spetsifikatsiya qoʻshiladi.

Bunda tasniflar mos kelmaydi. ShNQ 2.03.11-24 muhitni agressiv taʼsirning toʻrt darajasi boʻyicha, ISO 12944-2 esa C1–CX va Im1–Im4 toifalari boʻyicha baholaydi, meʼyorlar esa birini boshqasiga qayta hisoblash jadvalini bermaydi. ShNQ ilovalaridan birida metall konstruksiyalar uchun C1–C5 indekslari uchraydi, biroq bu ISO toifalari emas, balki meʼyorlarning oʻz tasnifi. Agar loyiha ikkala tizim boʻyicha olib borilsa, muhit ularning har birida alohida asoslanadi, qoplama tizimi esa ikkalasini ham qanoatlantirishi kerak.

Poʻlat va beton: turli hujjatlar

ISO 12944 turkumi faqat poʻlat konstruksiyalarga taalluqli; uning 8-qismi spetsifikatsiyalar tuzish tamoyillarini boshqa asoslar, jumladan, beton uchun ham qoʻllashga yoʻl qoʻyadi. MDH meʼyorlari beton va poʻlatni bitta hujjatda qamrab oladi: ShNQ 2.03.11-24 va SP 28.13330.2017 beton, temir-beton, poʻlat va boshqa konstruksiyalarga tatbiq etiladi, beton uchun esa ShNQ XC, XS, XD, XF va XA foydalanish sharoitlari sinflarini kiritadi. Yevropada beton sirtini shimdirish va qoplamalar bilan himoya qilishni EN 1504-2:2004, Amerika amaliyotida betonni qoplashga tayyorlashni SSPC-SP 13/NACE No. 6, nazorat usullarini esa ASTM standartlari tartibga soladi. Agar beton yoki poʻlat qoplamasi kimyoviy muhitlarga bardosh berishi kerak boʻlsa, chidamlilik umumiy jadvallar boʻyicha emas, balki soʻrovnoma orqali tasdiqlanadi.

Korroziyaga qarshi himoya spetsifikatsiyasida nimani tekshirish kerak

  • Spetsifikatsiya qaysi hujjatlar va tahrirlarga havola qiladi. QMQ 2.03.11-96 yoki GOST 9.032-74 ga havola hujjat uzoq vaqtdan beri yangilanmaganidan dalolat beradi; GOST 32299-2013, GOST 31993-2013 va GOST 15140-78 ga havolalarni ham yangi tahrirlar bilan solishtirish kerak.
  • Obyektning har bir zonasi uchun muhit va talab qilinadigan xizmat muddati «oʻxshatish boʻyicha» emas, balki ShNQ 2.03.11-24 yoki ISO 12944 boʻyicha belgilanganmi.
  • Tayyorlash darajasi, gʻadir-budurlikka talab hamda chang va tuzlarni tekshirish usullari chegaraviy qiymatlar bilan koʻrsatilganmi.
  • Qalinlik qanday qabul qilinadi: har bir qatlam va tizimning nominal qalinligi, oʻlchash usuli, tanlab olish rejasi va mezonlar.
  • Adgeziya qaysi usul bilan va qanday qiymat bilan tekshiriladi, yaxlitlikni tekshirish kerakmi va qanday kuchlanishda.
  • Tizimni laboratoriyada tasdiqlash talab qilinadimi va qaysi hujjat boʻyicha: ISO 12944-6, ISO 12944-9, NORSOK M-501.
  • Inspektor va pudratchi malakasiga qanday talablar qoʻyiladi va ishlar yakunida qaysi hujjatlar topshiriladi.

Boʻlimlar

Materiallar va qoplama tizimlari korroziyaga qarshi himoya boʻyicha qoʻllanmada, olovga chidamlilik va olovdan himoya meʼyorlari esa «Olovdan himoya meʼyorlari» boʻlimida tavsiflangan.

Boʻlimdagi materiallar maʼlumot uchun berilgan. Loyihada qoʻllashdan oldin hujjatning amaldagi tahririni rasmiy manbalar orqali tekshiring.

Meʼyorlar va buyurtmachi spetsifikatsiyasi talablarini bitta korroziyaga qarshi himoya tizimiga jamlash kerakmi? Obyektingiz uchun tizim, qalinliklar va nazorat tartibini tanlaymiz. Telefon, WhatsApp, Telegram: +998 94 094 52 27. Elektron pochta: info@ognezashita.uz.