Konstruksiyalarni olovdan himoya qilish meʼyorlari: Oʻzbekiston, MDH, YI, AQSh, Yaqin Sharq

Olovdan himoya meʼyorlari: ularni nima uchun bilish kerak

Poʻlat, yogʻoch va kabel konstruksiyalarini olovdan himoya qilish «nomigagina boʻyab qoʻyish» emas, balki meʼyorlarda belgilangan aniq olovga chidamlilik chegarasini taʼminlashi lozim boʻlgan muhandislik chorasidir. Oʻzbekistondagi loyihachilar, texnik nazorat xodimlari va pudratchilar bir vaqtning oʻzida bir nechta tizim hujjatlari bilan ishlashlariga toʻgʻri keladi: milliy shaharsozlik normalari va qoidalari (ShNQ) hamda qurilish meʼyorlari va qoidalari (QMQ), davlatlararo GOST, Rossiyaning GOST R standartlari va qoidalar toʻplamlari, xorijiy ishtirokdagi obyektlarda esa Yevropaning EN va Amerikaning UL/ASTM standartlari bilan. Ushbu boʻlimda har bir tizimning asosiy hujjatlari, ularning mantigʻi va farqlari jamlangan.

Nima uchun turli mamlakatlarning meʼyorlari farq qiladi

Yongʻin fizikasi hamma joyda bir xil, biroq tartibga solish tizimlari bir-biridan mustaqil ravishda shakllangan. Shundan bir nechta tub farqlar kelib chiqadi:

  • Tasdiqlash usullari turlicha. MDH mamlakatlarida poʻlatni olovdan himoya qilish uchun tarixan «olovdan himoya samaradorligi» tushunchasi shakllangan — bu standart namunaning 500 °C gacha qizish vaqti. Yevropa va AQShda esa profil massivligi va poʻlatning kritik haroratini hisobga olgan holda olovdan himoyaning konstruksiya olovga chidamliligiga qoʻshadigan hissasi tasdiqlanadi, natija esa qalinliklar jadvallari koʻrinishida rasmiylashtiriladi.
  • Sertifikatlashtirishning roli turlicha. Yevropa Ittifoqida mahsulot bozorga Yevropa texnik baholashi (ETA) va CE markirovkasi orqali chiqariladi, AQShda — sinov tashkilotining (masalan, UL) aniq konstruksiya raqami koʻrsatilgan listingi orqali, MDH mamlakatlarida esa — muvofiqlik sertifikati va milliy usul boʻyicha oʻtkazilgan sinov bayonnomasi orqali.
  • Harorat rejimlari turlicha. Standart (sellyulozali) egri chiziq barcha tizimlarda deyarli bir xil, ammo neft-gaz obyektlari uchun uglevodorodli rejimlar qoʻllaniladi va ular Yevropa hamda AQShda turli hujjatlarda tavsiflangan.
  • Batafsillik darajasi turlicha. Baʼzi meʼyorlar faqat binoning talab qilinadigan olovga chidamlilik chegarasini belgilaydi, boshqalari esa olovdan himoya turlarini bevosita cheklaydi (masalan, Rossiyada I–II olovga chidamlilik darajasidagi binolarning metallning keltirilgan qalinligi 5,8 mm dan kam boʻlgan poʻlat yuk koʻtaruvchi elementlari uchun konstruktiv yoki kombinatsiyalangan olovdan himoya talab qilinadi).

Talabni qanday oʻqish kerak: R, E, I va ularning birikmalari

Qurilish konstruksiyasining olovga chidamlilik chegarasi standart olov sinovi boshlangan paytdan chegaraviy holatlardan biri yuzaga kelgunga qadar oʻtgan vaqt bilan, daqiqalarda ifodalanadi. GOST va EN tizimlaridagi belgilar bir xil:

Belgi Chegaraviy holat Qayerda qoʻllaniladi
R Yuk koʻtarish qobiliyatini yoʻqotish (qulash yoki yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan deformatsiyalar) Kolonnalar, balkalar, fermalar, bogʻlamalar
E Yaxlitlikni yoʻqotish (konstruksiyani teshib oʻtadigan, yonish mahsulotlari yoki alanga oʻtib ketadigan yoriq va teshiklar hosil boʻlishi) Toʻsuvchi konstruksiyalar, oʻtish joylari, eshiklar
I Issiqlik izolyatsiyalash qobiliyatini yoʻqotish (qizdirilmaydigan sirtda haroratning yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan darajada oshishi) Devorlar, orayopmalar, yongʻinga qarshi toʻsiqlar

R 90 yozuvi yuk koʻtaruvchi konstruksiya standart yongʻinda kamida 90 daqiqa davomida yuk koʻtarish qobiliyatini saqlashi kerakligini bildiradi. REI 60 — orayopma 60 daqiqa davomida yukni koʻtarib turishi, yaxlitligini saqlashi va qizdirilmaydigan tomondan haddan tashqari qizib ketmasligi kerak. EI 45 — yuk koʻtarmaydigan pardevor yoki devor oʻyigʻini toʻldiruvchi element 45 daqiqa davomida yaxlitlik va issiqlik izolyatsiyasini saqlaydi. Yevropa klassifikatsiyasida bu harflar qoʻshimcha belgilar (W, M, C, S va boshqalar) bilan toʻldiriladi, Amerika amaliyotida esa natija muayyan konstruksiyaning soatlarda ifodalangan reytingi (1 h, 2 h, 3 h) bilan beriladi.

Konstruksiyaning olovga chidamlilik chegarasini olovdan himoya vositasining koʻrsatkichi bilan adashtirmaslik muhim. Rossiya usuli boʻyicha «olovdan himoya samaradorligining 4-guruhi» deb yozilgan bayonnoma qoplamaning standart namunada oʻzini qanday tutishini koʻrsatadi, lekin loyihadagi kolonnaning R 60 ga erishishini oʻz-oʻzidan isbotlamaydi: buning uchun muayyan profil va sharoitlar uchun hisob-kitob yoki qalinlikni tanlash zarur.

Sellyulozali va uglevodorodli rejim

Aksariyat binolarda hisobiy yongʻin — bu qattiq materiallarning yonishi: mebel, pardozlash materiallari, omborda saqlanadigan tovarlar. Ular uchun barcha tizimlar ISO 834 egri chizigʻiga yaqin standart (sellyulozali) harorat rejimidan foydalanadi: pechdagi harorat logarifmik qonun boʻyicha oshib boradi va taxminan 60-daqiqaga kelib 945 °C ga yetadi. Davlatlararo GOST 30247.0 va EN 1363-1 da bu rejim bir xil formula bilan tavsiflangan.

Toʻkilgan neft mahsulotlari va gaz yonganda harorat ancha tez koʻtariladi. Bunday obyektlar uchun uglevodorodli rejimlar qoʻllaniladi: Yevropada — EN 1363-2 boʻyicha uglevodorodli egri chiziq (harorat taxminan 1100 °C da barqarorlashadi), AQShda — dastlabki 5 daqiqada taxminan 1093 °C (2000 °F) ga chiqadigan UL 1709 va ASTM E1529 boʻyicha sinovlar. Bosim ostidagi gazning oqimli yonishi uchun alohida ISO 22899-1 usuli mavjud. Uglevodorodli rejimda olovdan himoyaning ayni bir qalinligi ancha qisqa vaqtni taʼminlaydi, shuning uchun neftni qayta ishlash zavodlari, gaz va kimyo obyektlari uchun qalinlikni «sellyulozali» jadvallar boʻyicha tanlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

Rejimlar va sinovlar qanday tashkil etilishi «Olovdan himoya sinovlari qanday oʻtkaziladi» sahifasida batafsil yoritilgan.

Oʻzbekiston loyihalarida meʼyorlar qanday qoʻllaniladi

Oʻzbekistonda binolarning yongʻin xavfsizligiga qoʻyiladigan asosiy talablar ShNQ 2.01.02-04 «Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi» shaharsozlik normalari va qoidalari hamda Vazirlar Mahkamasining 28.09.2022 yildagi 536-son qarori bilan tasdiqlangan Yongʻin xavfsizligini taʼminlash va yongʻinni oʻchirish vositalariga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi texnik reglament bilan belgilanadi. Meʼyorlar binoning olovga chidamlilik darajasini va uning elementlari uchun talab qilinadigan olovga chidamlilik chegaralarini aniqlaydi. ShNQda olovga chidamlilikka sinash usullari Oʻzbekistonda RST Uz sifatida qabul qilingan 30247 seriyali standartlarga havolalar orqali berilgan.

Amalda loyiha odatda quyidagi tartibda tuziladi:

  • ShNQ boʻyicha funksional yongʻin xavfi sinfi, olovga chidamlilik darajasi va talab qilinadigan olovga chidamlilik chegaralari aniqlanadi (masalan, II darajali bino kolonnalari uchun R 90);
  • poʻlat konstruksiyalar uchun har bir profil boʻyicha metallning keltirilgan qalinligi aniqlanadi va, agar konstruksiyaning oʻz olovga chidamlilik chegarasi yetarli boʻlmasa, olovdan himoya turi tanlanadi;
  • qoplama qalinligi tan olingan usul boʻyicha olingan sinov bayonnomalari va texnik maʼlumotlar asosida tanlanadi (Oʻzbekistonda — Oʻz DSt 2313:2011 milliy standarti boʻyicha; amalda GOST R 53295 yoki EN 13381 ga asoslangan metodikalar boʻyicha ham, kamroq hollarda — UL boʻyicha);
  • olovdan himoya vositalari uchun Oʻzbekiston qonunchiligida talab qilinadigan muvofiqlikni tasdiqlash hujjatlari taqdim etiladi; obyekt esa umuman olganda ekspertizadan va Favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV) yongʻin xavfsizligi organlarining nazoratidan oʻtadi.

Xorijiy buyurtmachi yoki EPC-pudratchi ishtirokidagi obyektlarda spetsifikatsiyalar koʻpincha Yevropa yoki Amerika tasdiqlarini (ETA, UL listingi, uglevodorodli yongʻin uchun UL 1709 boʻyicha sinovlar) talab qiladi. Bunday holatda mahalliy talablar bekor qilinmaydi: ShNQga muvofiqlikni ham, buyurtmachi spetsifikatsiyasi talablarini ham taʼminlash kerak.

Meʼyorlash tizimlarini taqqoslash

Mintaqa Asosiy hujjatlar Poʻlatni olovdan himoya qilish uchun sinov usuli Natija Mahsulot qanday tasdiqlanadi
Oʻzbekiston OʻRQ-226-son «Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida»gi Qonun, ShNQ 2.01.02-04, texnik reglament (Vazirlar Mahkamasining 28.09.2022 yildagi 536-son qarori) 30247 seriyali usullarga havolalar; Oʻz DSt 2313:2011; amalda GOST R 53295 yoki xorijiy usullar boʻyicha bayonnomalar ham Olovga chidamlilik chegarasi R/REI/EI, daq. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligi boʻyicha muvofiqlikni tasdiqlash, FVV nazorati
Rossiya 123-FZ, SP 2.13130.2020, GOST 30247.0/.1 GOST R 53295-2009 (1–7 samaradorlik guruhlari) R/REI/EI, daq.; olovdan himoya samaradorligi guruhi 123-FZ talablariga muvofiqlik sertifikati
Yevropa Ittifoqi EN 13501-2, EN 1363-1/-2, EN 13381-4/-8/-9 EN 13381 boʻyicha koʻp haroratli tahlil R/REI/EI 15…240+ sinfi; qalinliklar jadvallari EAD 350402-00-1106 boʻyicha ETA + CE markirovkasi (koʻpchiydigan qoplamalar uchun)
AQSh IBC, NFPA, UL 263 / ASTM E119, UL 1709, ASTM E1529 Muayyan konstruksiyani sinash (design) Soatlardagi reyting (1–4 h) Sinov tashkilotining konstruksiya raqami koʻrsatilgan listingi
Yaqin Sharq UAE Fire and Life Safety Code, SBC 201/801 (Saudiya Arabistoni), QCDD talablari (Qatar) Mahalliy organlar tan olgan usullar boʻyicha sinovlar: Qatarda — fuqaro muhofazasi (QCDD) roʻyxatidagi laboratoriyalar va organlar, BAA va Saudiya Arabistonida — kodekslar va fuqaro muhofazasi talablari boʻyicha Soatlar yoki EN sinflari — sinov hujjatiga koʻra Fuqaro muhofazasi tomonidan maʼqullanish, tan olingan organ tomonidan sertifikatlashtirish

Olovdan himoya hujjatlarida nimalarga eʼtibor berish kerak

  • Sinovlar qaysi usul boʻyicha oʻtkazilgan va qanday harorat rejimi qoʻllanilgan.
  • Qalinliklar jadvali qaysi profillar (metallning keltirilgan qalinligi yoki A/V, Hp/A kesim koeffitsiyenti) va qaysi kritik haroratlar uchun amal qiladi.
  • Qaysi tizim toʻliq sinovdan oʻtkazilgan: grunt, olovdan himoya qatlami, yakuniy qoplama. Grunt yoki yakuniy qoplamani almashtirish sinovlar doirasidan chiqib ketishi mumkin.
  • Chidamlilik qaysi foydalanish sharoitlari uchun tasdiqlangan (xonalar ichida, soyabon ostida, ochiq havoda).
  • Hujjatning amal qilish muddati va qadoqdagi mahsulot nomining bayonnomadagi nomga mosligi.

Mintaqalar boʻyicha boʻlimlar

Boʻlimdagi materiallar maʼlumot uchun berilgan. Loyihada qoʻllashdan oldin hujjatning amaldagi tahririni rasmiy manbalar orqali tekshiring.