Amerika modeli: qoplama emas, konstruksiya sinovdan oʻtkaziladi
AQShda olovga chidamlilik muayyan konstruksiyani — kolonna, balka, orayopma, devorni — uning barcha elementlari, jumladan olovdan himoyasi bilan birga sinash orqali tasdiqlanadi. Natijani sinov va sertifikatlashtirish tashkiloti konstruksiya raqami (design) koʻrsatilgan listing koʻrinishida eʼlon qiladi. Loyihachi «guruh tanlamaydi», balki sinovdan oʻtgan mos konstruksiyani tanlaydi va uning tavsifiga amal qiladi. Markaziy Osiyoda Amerika standartlariga ehtiyoj, eng avvalo, neft-gaz va kimyo loyihalarida seziladi: bunday loyihalarda buyurtmachilarning spetsifikatsiyalari koʻpincha UL 1709 boʻyicha sinovlarni talab qiladi.
Qurilish kodekslari va NFPA
AQShda talab qilinadigan olovga chidamlilik chegaralarini namunaviy kodekslar belgilaydi, shtatlar va munitsipalitetlar esa ularni oʻz tahrirlarida qabul qiladi:
- International Building Code (IBC) — konstruksiya turlarini va elementlarning talab qilinadigan olovga chidamlilik reytinglarini belgilaydi; reytingni tasdiqlash usullari (sinovlar, hisob-kitob, meʼyorda belgilangan tayyor yechimlar) olovga chidamli konstruksiyalarga bagʻishlangan bobda (703-boʻlim) jamlangan.
- NFPA 5000 (Building Construction and Safety Code) va NFPA 101 (Life Safety Code) — NFPA tomonidan ishlab chiqilgan muqobil va toʻldiruvchi kodekslar.
- Neft-gaz sohasida olovdan himoyaga qoʻyiladigan talablarni odatda uglevodorodli sinov usullariga havola qiluvchi tarmoq tavsiyalari va buyurtmachi spetsifikatsiyalari belgilaydi.
Amerika amaliyotida olovga chidamlilik reytingi soatlarda ifodalanadi: 1 h, 1½ h, 2 h, 3 h, 4 h.
Standart yongʻin: UL 263 va ASTM E119
ASTM E119 «Standard Test Methods for Fire Tests of Building Construction and Materials» va UL 263 «Fire Tests of Building Construction and Materials» — standart rejimda olovga chidamlilikka sinashning texnik jihatdan oʻzaro muvofiq usullari. ASTM tashkiloti E119 standartini muntazam qayta nashr etib turadi, shu sababli hujjatlarda uning turli yillardagi tahrirlari uchraydi; amaldagi tahririni ASTM saytida tekshirish kerak.
Asosiy xususiyatlari:
- ASTM E119 boʻyicha standart vaqt—harorat egri chizigʻi ISO 834 egri chizigʻiga yaqin, biroq formula bilan emas, nuqtalar jadvali bilan berilgan; dastlabki daqiqalarda u Yevropa egri chizigʻidan biroz farq qiladi.
- Konstruksiyalar yuklangan holatda sinovdan oʻtkaziladi; balkalar va orayopmalar uchun mahkamlangan (restrained) va mahkamlanmagan (unrestrained) reytinglar farqlanadi.
- Yuklamasiz sinaladigan poʻlat kolonnalar uchun standartda harorat mezoni qoʻllaniladi: istalgan nazorat kesimida poʻlatning oʻrtacha harorati 538 °C (1000 °F) dan, istalgan alohida nuqtada esa 649 °C (1200 °F) dan oshmasligi kerak.
- Devorlar va pardevorlar uchun olov taʼsiridan keyin yongʻin stvolidan chiqadigan suv oqimi bilan sinash (hose stream test) talab qilinishi mumkin.
- Toʻsuvchi konstruksiyalarda qizdirilmaydigan sirt haroratining oshishi cheklanadi.
Uglevodorodli yongʻin: UL 1709 va ASTM E1529
UL 1709 «Rapid Rise Fire Tests of Protection Materials for Structural Steel» — neft-gaz sohasida poʻlatning olovdan himoyasini sinash boʻyicha eng keng tarqalgan standartlardan biri. U birinchi marta 1991-yilda nashr etilgan; amaldagi (oltinchi) nashri 2022-yilda chiqarilgan.
- «Tez koʻtarilish» rejimi: namuna atrofidagi harorat taxminan 5 daqiqada 1093 °C (2000 °F) gacha koʻtariladi va keyin shu darajada ushlab turiladi. 5-daqiqada bu Yevropa uglevodorodli egri chizigʻidan taxminan 150 °C yuqori.
- Sinovda yuk koʻtarish qobiliyati emas, poʻlatning harorat chegarasi baholanadi: mezon — poʻlatning oʻrtacha harorati 538 °C (1000 °F).
- UL 2431 «Durability of Fire Resistive Coatings and Materials» — olovdan himoya qoplamalari va materiallarining uzoq muddatli chidamliligini baholash uchun UL standarti: namunalar avval noqulay sharoitlarda saqlanadi (namlash, muzlatish va quritish sikllari, tuzli tuman, sanoat atmosferasi, ultrabinafsha nurlanish va boshqalar), soʻngra olov bilan sinaladi. UL Solutions tavsifiga koʻra, UL 1709 bunday tekshiruvni shu standart boʻyicha sertifikatlashtiriladigan barcha olovdan himoya tizimlari uchun talab qiladi va tizim I-A toifasiga (Outdoor, Heavy Industrial — ogʻir sanoatning tashqi sharoitlari) mos kelishi kerak; muvofiqlik UL Product iQ katalogidagi tizim listingida koʻrsatiladi.
ASTM E1529 «Standard Test Methods for Determining Effects of Large Hydrocarbon Pool Fires on Structural Members and Assemblies» (amaldagi tahriri E1529-22) elementning uglevodorodlar yirik toʻkilma yongʻini (pool fire) alangasiga toʻliq choʻmishini imitatsiya qiladi. Usulda manba harorati ham, namunaga tushadigan issiqlik oqimi ham belgilanadi; unda yuklangan va yuklanmagan kolonnalar va balkalar, shuningdek yongʻinga qarshi devorlar uchun protseduralar berilgan. Standartning oʻzida qayd etilishicha, u dastlabki 5 daqiqada konstruksiyaning holati haqida toʻliq maʼlumot bermaydi, chunki belgilangan rejimga chiqish vaqti haqiqiy yongʻindagiga qaraganda uzoqroq.
UL listinglari va konstruksiya raqamlari
UL 263 boʻyicha sinov natijalari UL Solutions sertifikatlashtirish katalogida (Product iQ) BXUV — Fire-resistance Ratings, ANSI/UL 263 toifasida eʼlon qilinadi (Kanada uchun — BXUV7). Har bir konstruksiyaga harf-raqamli raqam beriladi, undagi harf konstruksiya turini bildiradi:
| Prefiks | Konstruksiya turi |
|---|---|
| X, Y | Kolonnalar |
| N | Orayopmalar tarkibidagi balkalar |
| D | Orayopmalar: balkalarga tayanadigan poʻlat profillangan toʻshama (profnastil) ustidagi beton |
| U, V | Devorlar va pardevorlar |
Konstruksiya tavsifi (design) profillarning oʻlchamlari va turlarini, olovdan himoyaning turi va qalinligini, mahkamlash usulini, ruxsat etilgan almashtirishlarni belgilaydi. Reyting faqat tavsifdagi barcha shartlar bajarilgandagina amal qiladi. Loyihachi konstruksiya raqamiga havola qiladi, inspektor esa montaj qilingan yechimning tavsifga muvofiqligini tekshiradi.
UL 1709 boʻyicha uglevodorodli sinovlar uchun shunga oʻxshash listinglar katalogning tegishli toifalarida eʼlon qilinadi. Amalda neft-gaz obyektlari uchun olovdan himoya hujjatlarida turli profillar va vaqt (masalan, 60, 90, 120 daqiqa) uchun qalinliklar jadvallari keltirilgan UL 1709 sertifikati yoki listingi koʻrsatiladi.
Oʻtish joylari va kabellar: UL 1479 va ASTM E814
Kommunikatsiyalar (quvurlar, kabellar, kabel lotoklari, havo oʻtkazgichlar) devor va orayopmalardan oʻtadigan joylardagi zichlamalarning olovga chidamliligi UL 1479 «Fire Tests of Penetration Firestops» va ASTM E814 «Standard Test Method for Fire Tests of Penetration Firestop Systems» boʻyicha tekshiriladi. Namunaga standart olov taʼsiri koʻrsatiladi, soʻngra u suv oqimi bilan sinaladi.
| Reyting | Maʼnosi |
|---|---|
| F | Zichlama teshikda saqlanib qoladi, alangani oʻtkazmaydi, qizdirilmaydigan tomonda yonish boʻlmaydi; suv oqimiga bardosh beradi |
| T | Bundan tashqari, qizdirilmaydigan tomonda haroratning oshishi cheklangan |
| L | Havo oʻtkazuvchanligi (havo sizib chiqishiga sinash natijalari boʻyicha) |
| W | Suv sizib oʻtishiga sinashdagi suv oʻtkazmasligi |
Zichlash tizimlari katalogda «devor/orayopma turi — oʻtish joyi turi — raqam» koʻrinishidagi raqamlar bilan eʼlon qilinadi. Konstruksiyalardagi kabi, reyting faqat sinovdan oʻtgan materiallar va oʻlchamlar birikmasi uchun amal qiladi.
Asosiy Amerika usullarini taqqoslash
| Standart | Vazifasi | Rejim | Natija |
|---|---|---|---|
| UL 263 / ASTM E119 | Binolarning kolonnalari, balkalari, orayopmalari, devorlari | Standart (sellyulozali) | Konstruksiyaning soatlardagi reytingi |
| UL 1709 | Uglevodorodli yongʻin xavfi bor obyektlarda poʻlatni olovdan himoya qilish | Tez koʻtarilish, taxminan 5 daq. ichida 1093 °C | Poʻlatning oʻrtacha harorati 538 °C ga yetgunga qadar oʻtgan vaqt |
| ASTM E1529 | Uglevodorodlarning toʻkilma yongʻinida konstruksiyalar va devorlar | Harorat va issiqlik oqimi belgilangan | Mezonlarga yetgunga qadar oʻtgan vaqt |
| UL 1479 / ASTM E814 | Kommunikatsiyalarning oʻtish joylari | Standart + suv oqimi | F, T, L, W reytinglari |
Oʻzbekistonda qoʻllanilishi
Amerika listinglari va bayonnomalari ShNQ talablarining oʻrnini bosmaydi, biroq, ayniqsa, neft-gaz va kimyo obyektlarida material xususiyatlarining isboti sifatida koʻp qoʻllaniladi. Ulardan foydalanishda quyidagilarni yodda tutish muhim: soatlardagi reyting muayyan konstruksiyaga tegishli, 538 °C mezoni esa GOST R 53295 standartida qabul qilingan 500 °C dan farq qiladi. Amerika hujjatlaridagi qalinliklar jadvallari profilning Amerika oʻlchov birliklaridagi massivligiga (W/D, A/P) bogʻlangan, shuning uchun ularni GOST boʻyicha sortamentga qayta hisoblash ehtiyotkorlik bilan bajarilishi va hujjatlashtirilishi kerak.