Oʻzbekiston Respublikasi meʼyorlarida olovdan himoya
Oʻzbekistonda konstruksiyalarning olovga chidamliligiga qoʻyiladigan talablar milliy shaharsozlik normalari, yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisidagi qonun va texnik reglament bilan belgilanadi. Bunda sinov usullari koʻp jihatdan MDH mamlakatlari uchun umumiy boʻlgan davlatlararo standartlarga tayanadi. Quyida loyihalarda va ularni kelishishda amalda qaysi hujjatlar qoʻllanilishi hamda ularda poʻlat, yogʻoch va kabel konstruksiyalarini olovdan himoya qilish qanday aks etishi koʻrib chiqiladi.
Oʻzbekistonning meʼyoriy bazasi faol yangilanmoqda. Loyihada hujjatga havola qilishdan oldin uning amaldagi tahririni lex.uz qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasida va Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi saytida tekshiring.
Hujjatlar ierarxiyasi
| Daraja | Hujjat | Nimani tartibga soladi |
|---|---|---|
| Qonun | Oʻzbekiston Respublikasining 30.09.2009 yildagi OʻRQ-226-son «Yongʻin xavfsizligi toʻgʻrisida»gi Qonuni (keyingi oʻzgartirishlar bilan) | Umumiy tamoyillar, mulkdorlar va tashkilotlarning majburiyatlari, organlarning vakolatlari, yongʻin xavfsizligi sohasida mahsulotlar muvofiqligini tasdiqlash |
| Texnik reglament | Yongʻin xavfsizligini taʼminlash va yongʻinni oʻchirish vositalariga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi texnik reglament (Favqulodda vaziyatlar vazirligi roʻyxatida — UzTR.536-039:2022), Vazirlar Mahkamasining 28.09.2022 yildagi 536-son qarori bilan tasdiqlangan; nomi Vazirlar Mahkamasining 25.03.2024 yildagi 153-son qarori tahririda berilgan | Yongʻin xavfsizligi talablari, shu jumladan olovdan himoya vositalarining taʼriflari va ularga qoʻyiladigan talablar, identifikatsiyalash va muvofiqlikni baholash |
| Qoidalar | Vazirlar Mahkamasining 20.10.2020 yildagi 649-son qarori bilan tasdiqlangan Yongʻin xavfsizligi qoidalari | Binolardan foydalanish, yongʻinga qarshi himoya tizimlari va vositalarini soz holatda saqlash |
| Qurilish meʼyorlari | ShNQ 2.01.02-04 «Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi» | Olovga chidamlilik darajasi, konstruksiyalarning olovga chidamlilik chegaralari, yongʻin xavfi sinflari, evakuatsiya |
| Standartlar | RST Uz sifatida qabul qilingan davlatlararo GOST va milliy Oʻz DSt standartlari | Olovga chidamlilikka va yongʻin xavfiga sinash usullari |
ShNQ 2.01.02-04 «Binolar va inshootlarning yongʻin xavfsizligi»
Yongʻin xavfsizligi boʻyicha asosiy qurilish hujjati — Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan va 2005-yilda kuchga kiritilgan ShNQ 2.01.02-04. Meʼyorlar amal qilmoqda: lex.uz saytida ularning maqomi «amaldagi», rasmiy matni oʻzbek tilida eʼlon qilingan. 2026-yilda Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining buyruqlari bilan ularga ikkita oʻzgartirish kiritildi: 18.03.2026 yildagi 01/2-11-son buyruq bilan 6.191-band qoʻshildi, u fasadlarni pardozlash va qoplash hamda evakuatsiya yoʻllarini pardozlash uchun bir qator yonuvchanlik guruhlaridagi materiallarni qoʻllashni taqiqlaydi, 12.05.2026 yildagi 01/2-19-son buyruq bilan esa baland qavatli binolarni yongʻin-qutqaruv deposining xizmat koʻrsatish hududida joylashtirish toʻgʻrisidagi 3.8-band yangi tahrirda bayon etildi. Bu oʻzgartirishlar binolarning olovga chidamlilik darajalariga va konstruksiyalarning olovga chidamlilik chegaralariga qoʻyiladigan talablarga taalluqli emas. Meʼyorlarning tuzilishi va mantigʻi 2000-yillar boshida MDH mamlakatlarida amal qilgan meʼyorlarga yaqin:
- binolar funksional yongʻin xavfi sinflariga boʻlinadi;
- bino uchun I dan V gacha olovga chidamlilik darajasi belgilanadi;
- har bir daraja uchun qurilish konstruksiyalarining minimal olovga chidamlilik chegaralari belgilangan;
- konstruksiyalar yongʻin xavfi boʻyicha tasniflanadi (K0–K3 sinflari).
Yuk koʻtaruvchi elementlarning olovga chidamlilik chegaralari
ShNQda olovga chidamlilik chegarasi MDHning boshqa meʼyorlaridagidek aniqlanadi: chegaraviy holatlar, yaʼni yuk koʻtarish qobiliyatini (R), yaxlitlikni (E) va issiqlik izolyatsiyalash qobiliyatini (I) yoʻqotish holatlari yuzaga kelgunga qadar oʻtgan vaqt bilan, daqiqalarda. Yuk koʻtaruvchi elementlar uchun ShNQ olovga chidamlilik darajalari boʻyicha quyidagi qiymatlarni belgilaydi:
| Olovga chidamlilik darajasi | Binoning yuk koʻtaruvchi elementlari |
|---|---|
| I | R 120 |
| II | R 90 |
| III | R 45 |
| IV | R 15 |
| V | meʼyorlanmaydi |
Orayopmalar, tom yopmalari, tashqi devorlar va zinapoya kataklari uchun E va I mezonlarini oʻz ichiga olgan alohida qiymatlar belgilangan. Meʼyorlarda R 15 talab qilinadigan hollarda poʻlat konstruksiyalar uchun alohida izohlar ham bor — ularni qoʻllash sinov natijalariga koʻra aniqlangan haqiqiy olovga chidamlilik chegarasiga bogʻliq. Bu qoidalarning aniq ifodasi va amaldagi tahririni rasmiy matndan olish kerak.
Sinov usullariga havolalar
ShNQ boʻyicha qurilish konstruksiyalarining olovga chidamlilik chegaralari Oʻzbekistonda RST Uz 30247.0-94, RST Uz 30247.1-94 va RST Uz 30247.2-94 sifatida qabul qilingan 30247 seriyali standartlarning usullari boʻyicha belgilanadi. Mazmunan bular davlatlararo GOST 30247.0/.1/.2 standartlaridir: sinovlarga umumiy talablar, yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar, eshiklar va darvozalar. Materiallarning yonuvchanligi va alanga tarqalishi boʻyicha meʼyorlar 30244, 30402, 30444 seriyali va boshqa bir qator standartlarga havola qiladi.
Bundan tashqari, 2009-yilda ShNQ 2.01.02-04 ga qoʻshimcha ravishda yongʻin tarqalishining oldini olish boʻyicha uslubiy tavsiyalar chiqarilgan.
2022-yilgi texnik reglament va olovdan himoya vositalari
Vazirlar Mahkamasining 28.09.2022 yildagi 536-son qarori bilan Yongʻin xavfsizligini taʼminlash va yongʻinni oʻchirish vositalariga qoʻyiladigan talablar toʻgʻrisidagi texnik reglament tasdiqlangan. Reglament qaror rasman eʼlon qilingan kundan (29.09.2022) eʼtiboran oʻn ikki oy oʻtgach qoʻllaniladi. Unda olovdan himoya vositasiga taʼrif berilgan — bu qurilish materiallari va konstruksiyalarini, kabel mahsulotlarini va toʻqimachilik materiallarini olovdan himoya qilish uchun moʻljallangan olovdan himoya tarkibi (qoplamasi) yoki materiali. Reglamentda yongʻin xavfsizligini taʼminlash vositalarini identifikatsiyalash, ularning muvofiqligini baholash va markirovkalash toʻgʻrisida alohida bob bor.
Reglament ilovasida olovdan himoya vositalari uch turdan iborat alohida guruhga ajratilgan: yogʻoch va uning asosidagi materiallar uchun, poʻlat va (yoki) temir-beton konstruksiyalar uchun hamda kabellar uchun vositalar. Uchala tur uchun ham muvofiqlikni tasdiqlashning «1s, 3s, 4s» sxemalari koʻrsatilgan, ayni shu roʻyxatdagi boshqa mahsulotlarning bir qismi uchun esa «3d, 4d, 6d» sxemalari berilgan. Reglamentda muvofiqlikni baholashning uchta shakli nomlangan: majburiy sertifikatlashtirish, muvofiqlikni deklaratsiyalash va davlat nazorati. Sxemalarning belgilari matnda izohlanmagan, shuning uchun muayyan material uchun tasdiqlash tartibini yetkazib berishdan oldin sertifikatlashtirish organidan aniqlashtiring.
Kim nazorat qiladi
- Favqulodda vaziyatlar vazirligi (FVV). 2019-yildan boshlab yongʻin xizmati Ichki ishlar vazirligi tizimidan FVVga oʻtkazilgan. FVVning yongʻin xavfsizligi organlari davlat yongʻin nazoratini amalga oshiradi va binolar hamda xonalarning yongʻin xavfsizligi talablariga muvofiqligi toʻgʻrisida xulosalar beradi (bu davlat xizmatidan, jumladan, my.gov.uz portali orqali ham foydalanish mumkin).
- Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi. Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish boʻyicha milliy organ; 2024-yildan Vazirlar Mahkamasiga boʻysunadi. Mahsulotlarni sertifikatlashtirish organlari ushbu agentlik tizimi orqali faoliyat yuritadi.
- Loyihalar ekspertizasi. Olovga chidamlilik va olovdan himoya boʻyicha loyiha yechimlari loyiha hujjatlari ekspertizasi jarayonida tekshiriladi.
GOST standartlari amalda qanday qoʻllaniladi
Oʻzbekiston MDHning davlatlararo standartlashtirish tizimida ishtirok etadi, shuning uchun davlatlararo GOST standartlari («R» harfisiz) qabul qilish toʻgʻrisidagi qarorga qarab milliy standartlar uchun asos sifatida yoki bevosita qoʻllaniladi. Rossiyaning GOST R standartlari Rossiya Federatsiyasining milliy standartlari boʻlib, Oʻzbekistonda majburiy kuchga ega emas. Amalda esa:
- loyihalarda odatda talab qilinadigan olovga chidamlilik chegaralarini aniqlash uchun ShNQ 2.01.02-04 ga, ularni tasdiqlash usullari uchun esa GOST 30247 ga havola qilinadi;
- poʻlat uchun moʻljallangan vositalarning olovdan himoya samaradorligi akkreditatsiyadan oʻtgan laboratoriyalarda Oʻz DSt 2313:2011 yoki GOST R 53295-2009 (1–7 guruhlar, kritik harorat 500 °C) boʻyicha bajarilgan sinov bayonnomalari bilan tasdiqlanadi;
- yogʻoch uchun GOST R 53292-2009 boʻyicha, kabel qoplamalari uchun esa GOST R 53311-2009 boʻyicha bayonnomalar uchraydi;
- xalqaro moliyalashtiriladigan obyektlarda va neft-gaz sohasida spetsifikatsiyalar koʻp hollarda Yevropa (EN 13381, ETA) yoki Amerika (UL 263, UL 1709) tasdiqlarini talab qiladi.
Asosiy amaliy savol — «qaysi GOST» emas, balki «hujjat muayyan profil uchun kerakli olovga chidamlilik chegarasini tasdiqlaydimi». Olovdan himoya samaradorligi guruhi koʻrsatilgan bayonnoma oʻz-oʻzidan har bir kesim uchun qalinlikni tanlash oʻrnini bosmaydi.
Loyihadagi odatiy ketma-ketlik
- ShNQ 2.01.02-04 boʻyicha binoning funksional yongʻin xavfi sinfi va olovga chidamlilik darajasini aniqlang.
- Kolonnalar, balkalar, fermalar, orayopmalar va yongʻinga qarshi toʻsiqlar uchun talab qilinadigan olovga chidamlilik chegaralarini yozib oling.
- Poʻlat elementlar uchun metallning keltirilgan qalinligini hisoblang va olovdan himoya zarurmi, zarur boʻlsa, qaysi turi (konstruktiv yoki qoplama) mos kelishini hal qiling.
- Tan olingan usul boʻyicha sinovlardan oʻtgan va sizning profillaringiz uchun qalinliklar jadvaliga ega materialni tanlang.
- Yetkazib berish sanasida Oʻzbekistonda talab qilinadigan muvofiqlikni tasdiqlash hujjatlarini tekshiring.
- Loyihada har bir profil boʻyicha quruq qatlam qalinligini, grunt — olovdan himoya — yakuniy qoplama tizimini va nazorat tartibini koʻrsating.
- Qoplashdan keyin qalinlikni oʻlchang va qabul qilish hamda yongʻin nazorati uchun dalolatnomalarni rasmiylashtiring.
Oʻzbekiston meʼyorlarida hozircha nimalar yoʻq
Oʻzbekistonda poʻlat konstruksiyalar uchun vositalarning olovdan himoya samaradorligini aniqlash usullarini milliy standart Oʻz DSt 2313:2011 «Poʻlat konstruksiyalar uchun olovdan himoya vositalari. Umumiy texnik talablar. Olovdan himoya samaradorligini aniqlash usullari» (rus tilidagi nomining tarjimasi) belgilaydi. Olovdan himoya boʻyicha loyiha hujjatlarida u olov sinovlari oʻtkaziladigan standart sifatida koʻrsatiladi. Standart matnini ochiq bazalarda topmadik; nomi va predmeti boʻyicha u GOST R 53295-2009 ga yaqin. Oʻzbekistondagi obyekt uchun olovdan himoya tanlashda vosita qaysi usul boʻyicha sinovdan oʻtganini va Oʻz DSt 2313 boʻyicha sinov bayonnomasi bor-yoʻqligini aniqlang.