Rossiyada olovdan himoyani meʼyorlash tizimi
Rossiyaning olovdan himoyaga oid hujjatlari Markaziy Osiyo uchun faqat Rossiya meʼyorlari sifatidagina ahamiyatli emas. Mintaqa bozorida uchraydigan olovdan himoya vositalari sinov bayonnomalarining katta qismi Rossiya usullari boʻyicha bajarilgan, 30247 seriyali davlatlararo GOST standartlari esa MDH mamlakatlari, jumladan, Oʻzbekiston uchun umumiy asos hisoblanadi. Quyida asosiy hujjatlar, ularning maqomi va qoʻllanish mantigʻi keltirilgan.
Qonun darajasi: 123-FZ
22.07.2008 yildagi 123-FZ-son «Yongʻin xavfsizligi talablari toʻgʻrisidagi texnik reglament» Federal qonuni — yuqori darajadagi asosiy hujjat. U binolarning olovga chidamlilik darajasi, konstruksiyalarning olovga chidamlilik chegarasi hamda R, E, I chegaraviy holatlari tushunchalarini kiritadi. Qonunning 87-moddasi konstruksiyalarning olovga chidamlilik chegaralari binoning olovga chidamlilik darajasiga mos kelishini talab qiladi, bu muvofiqlikning oʻzi esa 21-jadvalda keltirilgan. Binoning yuk koʻtaruvchi elementlari uchun jadval quyidagicha:
| Olovga chidamlilik darajasi | Yuk koʻtaruvchi devorlar, kolonnalar va boshqa yuk koʻtaruvchi elementlar |
|---|---|
| I | R 120 |
| II | R 90 |
| III | R 45 |
| IV | R 15 |
| V | meʼyorlanmaydi |
Orayopmalar, tom yopmalari, zinapoya kataklarining devorlari va boshqa elementlar uchun jadvalda E va I mezonlarini hisobga olgan holda alohida qiymatlar berilgan. Qonun yuzasidan qoidalar toʻplamlari va milliy standartlarning roʻyxatlari tasdiqlangan, ularni qoʻllash qonun talablariga rioya etilishini taʼminlaydi; bu roʻyxatlarda sinov usullarini belgilovchi standartlar ham bor.
SP 2.13130.2020 qoidalar toʻplami
SP 2.13130.2020 «Yongʻinga qarshi himoya tizimlari. Himoya obyektlarining olovga chidamliligini taʼminlash» 12.09.2020 yildan kuchga kiritilgan. U olovga chidamlilik darajasiga qoʻyiladigan talablarni qavatlar soni, yongʻin boʻlmasining maydoni va funksional yongʻin xavfi sinfiga qarab batafsil belgilaydi, shuningdek olovdan himoyaga oid bevosita talablarni ham oʻz ichiga oladi. Uning eng koʻp muhokama qilinadigan qoidalari:
- I va II olovga chidamlilik darajasidagi binolar yuk koʻtaruvchi elementlarining olovga chidamliligi, qoida tariqasida, konstruktiv yechimlar va tegishli qurilish materiallarini qoʻllash orqali taʼminlanishi kerak.
- Agar bunday binolarning GOST R 53295 boʻyicha metallning keltirilgan qalinligi 5,8 mm dan kam boʻlgan poʻlat konstruksiyalardan bajarilgan yuk koʻtaruvchi elementlari uchun talab qilinadigan olovga chidamlilik chegarasini taʼminlashda olovdan himoya vositalari qoʻllanilsa, olovdan himoya konstruktiv yoki kombinatsiyalangan boʻlishi kerak. «Kombinatsiyalangan olovdan himoya usuli» atamasi qoidalar toʻplamida GOST R 53295 boʻyicha qabul qilingan. 5.4.3-bandning ushbu tahriri 20.12.2023 yildan amal qiladi (1-son oʻzgartirish).
- Olovdan himoya vositalarini qoʻllash uchun vositaning texnik hujjatlarida koʻrsatilgan qoplash usulini hisobga olgan holda olovdan himoya boʻyicha loyiha hujjatlarini ishlab chiqish talab etiladi.
- Agar konstruksiyaning talab qilinadigan olovga chidamlilik chegarasi R 15 (RE 15, REI 15) boʻlsa, himoyalanmagan poʻlat konstruksiyalarni ikki holatda qoʻllashga ruxsat etiladi: sinovlar yoki hisob-kitoblar natijalariga koʻra ularning olovga chidamlilik chegarasi kamida R 8 boʻlganda yoki, haqiqiy chegaradan qatʼi nazar, GOST R 53295 boʻyicha metallning keltirilgan qalinligi kamida 4,0 mm boʻlganda. Bu qoida yongʻinga qarshi toʻsiqlar tarkibidagi konstruksiyalarga tatbiq etilmaydi.
SP 2.13130.2020 ga ikkita oʻzgartirish kiritilgan. 1-son oʻzgartirish (Rossiya FVVning 20.06.2023 yildagi 641-son buyrugʻi, 20.12.2023 yildan amal qiladi), jumladan, I va II olovga chidamlilik darajasidagi binolarning yuk koʻtaruvchi elementlarini olovdan himoya qilish toʻgʻrisidagi 5.4.3-bandning birinchi xatboshisini yangi tahrirda bayon etdi. 2-son oʻzgartirish (Rossiya FVVning 06.11.2025 yildagi 999-son buyrugʻi, 01.01.2026 yildan amal qiladi) tomlarga qoʻyiladigan talablar boʻyicha kichik boʻlim qoʻshdi, sogʻliqni saqlash muassasalari binolariga va yogʻoch konstruksiyalarni qoʻllashga oid talablarni aniqlashtirdi, shuningdek 5.4.3-bandni olovdan himoya vositalarini avval boʻyalgan yoki shimdirilgan yogʻochga surtish toʻgʻrisidagi xatboshi bilan toʻldirdi. Rossiya meʼyorlari boʻyicha ishlayotganda matnni barcha amaldagi oʻzgartirishlarni hisobga olgan holda tekshiring.
Olovdan himoya boʻyicha ishchi hujjatlarni rasmiylashtirish 01.06.2025 yildan kuchga kiritilgan GOST 21.513-2024 «SPDS. Bino va inshootlar konstruksiyalarining korroziyaga qarshi himoyasi va olovdan himoyasi boʻyicha ishchi hujjatlarni bajarish qoidalari» (SPDS — qurilish uchun loyiha hujjatlari tizimi) bilan tartibga solinadi.
Olovga chidamlilikka sinash usullari: GOST 30247
30247 seriyali davlatlararo standartlar MDH mamlakatlarida konstruksiyalarning barcha olov sinovlari uchun asos hisoblanadi:
- GOST 30247.0-94 «Qurilish konstruksiyalari. Olovga chidamlilikka sinash usullari. Umumiy talablar» — pechning tuzilishi, standart harorat rejimi, oʻlchovlar, natijalarga ishlov berish.
- GOST 30247.1-94 «Qurilish konstruksiyalari. Olovga chidamlilikka sinash usullari. Yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar» — kolonnalar, balkalar, devorlar va orayopmalarni sinash tartibi hamda chegaraviy holatlar mezonlari.
GOST 30247.0 boʻyicha standart harorat rejimi T − T₀ = 345·lg(8t + 1) formulasi bilan tavsiflanadi, bunda t — daqiqalardagi vaqt. U ISO 834 egri chizigʻi va Yevropa standart egri chizigʻiga mos keladi, shuning uchun Rossiya va Yevropa pechlaridagi «olov»ning oʻzi bir xil. Namunalar, yuklash va natijalarga ishlov berish usuli farqlanadi.
Muqobil rejimlar (shu jumladan uglevodorodli rejim) uchun Rossiyada Rosstandartning 06.10.2014 yildagi 1275-st-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va 01.06.2015 yildan kuchga kiritilgan GOST R EN 1363-2-2014 «Qurilish konstruksiyalari. Olovga chidamlilik sinovlari. Muqobil va qoʻshimcha usullar» qabul qilingan.
GOST R 53295-2009: poʻlat konstruksiyalarni olovdan himoya qilish
GOST R 53295-2009 «Poʻlat konstruksiyalar uchun olovdan himoya vositalari. Umumiy talablar. Olovdan himoya samaradorligini aniqlash usuli» 01.01.2010 yildan amal qiladi, 2014-yilda unga 1-son oʻzgartirish qabul qilingan. Standart poʻlatni olovdan himoya qilishning barcha turlariga tatbiq etiladi: koʻpchiydigan boʻyoqlar, suvoqlar, plitali va rulonli olovdan himoya.
Usulning mohiyati
- Namuna — olovdan himoya qoplamasi surtilgan, balandligi 1700 mm boʻlgan, № 20 profilli (GOST 8239 boʻyicha yoki GOST 26020 boʻyicha № 20B1) qoʻshtavr kesimli poʻlat kolonna.
- Ikkita bir xil namuna statik yuk qoʻyilmagan holda, toʻrt tomonlama olov taʼsirida sinaladi.
- Pechdagi harorat rejimi — standart, GOST 30247.0 boʻyicha.
- Metall harorati oʻrta kesimda uchta termojuft bilan oʻlchanadi — profil devorida va tokchalarining ichki sirtlarida.
- Chegaraviy holat — metallning 500 °C kritik haroratga yetishi.
Olovdan himoya samaradorligi guruhlari
| Guruh | Standart namunaning 500 °C gacha qizish vaqti, kamida |
|---|---|
| 1 | 150 daq. |
| 2 | 120 daq. |
| 3 | 90 daq. |
| 4 | 60 daq. |
| 5 | 45 daq. |
| 6 | 30 daq. |
| 7 | 15 daq. |
Guruh — bu konstruksiyaning olovga chidamlilik chegarasi emas, balki olovdan himoya vositasining belgilangan qalinlikda bitta standart profildagi koʻrsatkichi. Metallning keltirilgan qalinligi kattaroq boʻlgan kolonna sekinroq, kichikroq boʻlgani esa tezroq qiziydi. Shu sababli loyihada qoplama qalinligi har bir profil uchun keltirilgan qalinligi turlicha boʻlgan namunalardagi sinov maʼlumotlari asosida (bunday jadvallar odatda vositaning texnik hujjatlarida keltiriladi), zarur hollarda esa hisob-kitob boʻyicha aniqlangan haqiqiy kritik haroratni hisobga olgan holda tanlanadi.
1-son oʻzgartirish standartni yupqa qatlamli koʻpchiydigan qoplamalar uchun taʼriflar hamda yuklangan kolonna va balkalarni, shuningdek tutab yonadigan yongʻin rejimida sinashning majburiy boʻlmagan metodikalari (B, V va G ilovalari) bilan toʻldirdi.
01.10.2024 yildan GOST R 71618-2024 «Olovdan himoya qoplamali poʻlat qurilish konstruksiyalari. Foydalanish jarayonida korroziyaga qarshi xossalar va iqlim omillari taʼsiriga chidamlilikni sinash usullari» ham amal qiladi — u olovga oid koʻrsatkichlarga emas, balki qoplamalar tizimining chidamliligiga taalluqli.
GOST R 53292-2009: yogʻochni olovdan himoya qilish
GOST R 53292-2009 «Yogʻoch va uning asosidagi materiallar uchun olovdan himoya tarkiblari va moddalari. Umumiy talablar. Sinov usullari» olovdan himoya samaradorligini «keramik quvur» qurilmasida olov taʼsir ettirilganda ishlov berilgan yogʻoch namunasi massasining yoʻqotilishi boʻyicha aniqlaydi:
| Guruh | Namuna massasining yoʻqotilishi |
|---|---|
| I | 9 % dan oshmaydi |
| II | 9 % dan ortiq, lekin 25 % dan oshmaydi |
| — | 25 % dan ortiq — tarkib olovdan himoya qiluvchi hisoblanmaydi |
Bu tasnif yogʻoch konstruksiyaning olovga chidamlilik chegarasini emas, balki yogʻoch yonuvchanligining kamayishini tavsiflaydi. Yogʻoch elementlarning talab qilinadigan olovga chidamlilik chegarasi alohida — GOST 30247 boʻyicha sinovlar yoki hisob-kitob orqali tasdiqlanadi.
GOST R 53311-2009: kabellarni olovdan himoya qilish
GOST R 53311-2009 «Kabellar uchun olovdan himoya qoplamalari. Olovdan himoya samaradorligini aniqlash usullari» (01.05.2009 yildan kuchga kiritilgan) ikki xususiyatni baholaydi:
- qoplamaning ruxsat etilgan tok yuklamasiga taʼsiri — uzoq muddat ruxsat etilgan tokning kamayish koeffitsiyenti kamida 0,98 boʻlishi kerak;
- qoplamaning vertikal kabel dastasi boʻylab yonish tarqalishini cheklash qobiliyati (IEC 60332-3-10 boʻyicha qurilma) — qoplamali kabellarning alangadan shikastlangan yoki koʻmirlashgan qismi uzunligi 1,5 m dan oshmasligi kerak.
Devor va orayopmalardagi kabel oʻtish joylarining olovga chidamliligi alohida usullar bilan baholanadi va E hamda I mezonlari boʻyicha olovga chidamlilik chegarasi bilan ifodalanadi.
Mahsulot Rossiya bozoriga qanday chiqadi
- Akkreditatsiyadan oʻtgan laboratoriyada GOST R 53295 (poʻlat), GOST R 53292 (yogʻoch) yoki GOST R 53311 (kabellar) boʻyicha sinovlar.
- Olovdan himoya samaradorligi guruhini koʻrsatgan holda 123-FZ talablariga muvofiqlik yuzasidan sertifikatlashtirish.
- Metallning turli keltirilgan qalinliklari uchun qalinliklar jadvallari berilgan ishlab chiqaruvchi texnik hujjatlari.
- Obyekt uchun olovdan himoya loyihasi va qoplashdan keyin qalinlik nazorati.
Oʻzbekistondagi loyihalar uchun nimalar muhim
Rossiyaning GOST R standartlari Rossiya Federatsiyasining milliy standartlari boʻlib, davlatlararo maqomga ega emas. Shunga qaramay, GOST R 53295 boʻyicha bayonnomalar Markaziy Osiyoda olovdan himoya materiallariga oid hujjatlarda keng uchraydi, usul esa mahalliy ekspertlarga yaxshi tanish. Bunday hujjatlarni qabul qilishda quyidagilarni tekshiring: guruh metallning qaysi keltirilgan qalinligi uchun eʼlon qilingan, loyihangizdagi profillar uchun qalinliklar jadvali bormi, sinovdan oʻtgan tizim (grunt + olovdan himoya + yakuniy qoplama) obyektda qoplanadigan tizimga mos keladimi va bu hujjatlar Oʻzbekistonda muvofiqlikni tasdiqlash tartibida tan olinadimi.