Yevropa tizimi: klassifikatsiya, sinovlar, bozorga chiqarishga ruxsat
Olovdan himoya boʻyicha Yevropa standartlari Oʻzbekistonda xorijiy buyurtmachilar ishtirokidagi obyektlarda, xalqaro taraqqiyot banklari loyihalarida va import qilinadigan materiallar hujjatlarida uchraydi. Tizim uch darajadan iborat: sinov standartlari (EN 1363, EN 13381 va boshqalar), klassifikatsiya standarti (EN 13501-2) hamda mahsulotni bozorga chiqarish qoidalari (Qurilish mahsulotlari toʻgʻrisidagi reglament, Yevropa texnik baholashi, CE markirovkasi).
Klassifikatsiya: EN 13501-2
EN 13501-2 «Fire classification of construction products and building elements — Part 2: Classification using data from fire resistance and/or smoke control tests, excluding ventilation services» — olov sinovlari natijalarini olovga chidamlilik sinflariga oʻtkazish tartibini belgilaydigan hujjat. Amaldagi tahriri — EN 13501-2:2023; oldingi, 2016-yilgi tahriri bekor qilingan.
Asosiy belgilar:
| Belgi | Maʼnosi |
|---|---|
| R | Yuk koʻtarish qobiliyati |
| E | Yaxlitlik |
| I | Issiqlik izolyatsiyalash qobiliyati |
| W | Issiqlik nurlanishini cheklash |
| M | Mexanik taʼsir (zarba) |
| C | Oʻz-oʻzidan yopilish (eshiklar, klapanlar) |
| S | Tutun oʻtkazmaslik |
Sinf belgilar va standart qatordan olingan vaqt (daqiqalarda) birikmasi koʻrinishida yoziladi: masalan, R 60, REI 90, EI 120. Olovdan himoya qilingan yuk koʻtaruvchi poʻlat konstruksiyalar uchun odatda R sinfi talab qilinadi. Boshqa harorat rejimida sinovdan oʻtkazilgan elementlarning klassifikatsiyasida rejim ham koʻrsatiladi.
MDH amaliyotidan muhim farqi: olovdan himoya qoplamasining oʻziga R sinfi berilmaydi. Sinf olovdan himoyasi muayyan qalinlikka ega boʻlgan konstruksiyaga (kolonna, balka) beriladi, qoplama haqidagi maʼlumotlar esa baholash va loyihalashda qoʻllaniladi.
Umumiy sinov usullari: EN 1363-1 va EN 1363-2
- EN 1363-1 «Fire resistance tests — Part 1: General requirements» — amaldagi tahriri EN 1363-1:2020 boʻlib, u 2012-yilgi tahrir oʻrnini egallagan. U pech, standart harorat rejimi, pechdagi bosim, oʻlchashlar, mezonlar va sinov hisobotiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.
- EN 1363-2 «Fire resistance tests — Part 2: Alternative and additional procedures» (1999-yilgi tahrir) — muqobil rejimlar: uglevodorodli egri chiziq, tashqi yongʻin egri chizigʻi, sekin qizdirish rejimi, shuningdek qoʻshimcha protseduralar (masalan, zarba).
Harorat egri chiziqlari
| Egri chiziq | Formula (T — °C, t — daqiqa) | Tavsifi |
|---|---|---|
| Standart (sellyulozali) | T = 20 + 345·lg(8t + 1) | Binodagi yongʻin; 60-daqiqada 945 °C, 120-daqiqada 1049 °C |
| Uglevodorodli (HC) | T = 1080·(1 − 0,325·e−0,167t − 0,675·e−2,5t) + 20 | Neft mahsulotlarining yonishi; dastlabki daqiqalardayoq taxminan 1100 °C darajasidagi platoga chiqadi |
| Tashqi yongʻin | T = 660·(1 − 0,687·e−0,32t − 0,313·e−3,8t) + 20 | Deraza va eshik oʻrinlaridan chiqayotgan alanga taʼsir qiladigan tashqi elementlar; plato taxminan 680 °C |
Aynan shu egri chiziqlar olovga chidamlilikni hisoblash uchun EN 1991-1-2 Yevrokodida ham qoʻllaniladi.
Poʻlatning olovdan himoyasini sinash usullari: EN 13381 seriyasi
EN 13381 «Test methods for determining the contribution to the fire resistance of structural members» seriyasida olovdan himoyaning konstruksiya olovga chidamliligiga qoʻshadigan hissasini aniqlash tartibi bayon etilgan. Poʻlat uchun uning uchta qismi qoʻllaniladi:
| Standart | Qoʻllanish sohasi | Amaldagi tahriri |
|---|---|---|
| EN 13381-4 | Applied passive protection to steel members — passiv olovdan himoya: plitalar, suvoqlar, purkaladigan tarkiblar | EN 13381-4:2013 |
| EN 13381-8 | Applied reactive protection to steel members — reaktiv (koʻpchiydigan) olovdan himoya | EN 13381-8:2013 (2010-yilgi tahrir oʻrniga) |
| EN 13381-9 | Applied fire protection systems to steel beams with web openings — devorida teshiklari bor balkalar | EN 13381-9:2015 |
Standartlar reyestrlari maʼlumotlariga koʻra, 4- va 8-qismlar 2023-yilda tasdiqlangan, biroq ularga yaqin kelajakda qayta koʻrib chiqilishi haqida belgi qoʻyilgan; ushbu material tayyorlangan paytda yangi tahrirlar eʼlon qilinmagan edi.
EN 13381 va GOST R 53295 usuli oʻrtasidagi farqlar
- Namunalar toʻplami. Bitta standart kolonna emas, balki turli kesimli va qoplama qalinligi turlicha boʻlgan yuklangan va yuklanmagan namunalar seriyasi sinovdan oʻtkaziladi. Yuklangan balkalar qoplamaning deformatsiyalanayotgan konstruksiyada ushlanib qolish-qolmasligini koʻrsatadi.
- Kesimning massivligi. Natija kesim koeffitsiyentiga (section factor, Am/V yoki Hp/A, m−1) bogʻlangan — bu metallning keltirilgan qalinligiga teskari kattalik.
- Kritik haroratlar diapazoni. Maʼlumotlar bitta 500 °C harorat uchun emas, balki poʻlatning bir qator hisobiy haroratlari uchun qayta ishlanadi. Bu loyihachiga muayyan element va yuklanish darajasi uchun EN 1993-1-2 boʻyicha hisoblangan kritik haroratdan foydalanish imkonini beradi.
- Natija. Baholash yakuni «guruh» emas, balki kesim koeffitsiyenti, kritik harorat va talab qilinadigan vaqtga qarab qoplamaning zarur qalinligi berilgan jadvallardir.
EN 13381-9 standarti 4- yoki 8-qism boʻyicha allaqachon baholangan materiallarga nisbatan qoʻllaniladi va ularni devorida teshiklari bor balkalar uchun maʼlumotlar bilan toʻldiradi: bunday balkalarda qizish boshqacha kechadi.
Bozorga chiqarishga ruxsat: ETA, EAD va CE markirovkasi
Koʻpchiydigan qoplamalar uchun uygʻunlashtirilgan Yevropa mahsulot standarti yoʻq, shu sababli ularga CE markirovkasini Yevropa texnik baholashi (ETA) orqali qoʻyish mumkin; ETA EAD 350402-00-1106 «Reactive coatings for fire protection of steel elements» hujjati (2017-yil sentabr) asosida beriladi. Bu hujjat grunt, koʻpchiydigan qatlam va yakuniy qoplamadan iborat tizimni qamrab oladi, olovga chidamlilik qismida esa EN 13381-8 boʻyicha sinovlar va EN 13501-2 boʻyicha klassifikatsiyaga tayanadi.
EAD 350402-00-1106 boʻyicha foydalanish sharoitlari
| Turi | Sharoitlar |
|---|---|
| X | Barcha iqlim sharoitlari: bino ichida, yarim ochiq va atmosfera taʼsiriga ochiq joylarda |
| Y | Bino ichida va yarim ochiq sharoitlarda (harorat 0 °C dan past tushishi mumkin, yomgʻir taʼsiri yoʻq, ultrabinafsha nurlar taʼsiri cheklangan) |
| Z1 | Bino ichida, namlik 85 % va undan yuqori, harorat 0 °C dan past tushmaydi |
| Z2 | Bino ichida, namlik 85 % dan past, harorat 0 °C dan past tushmaydi |
X turi qolgan barcha turlarni, Y turi esa Z1 va Z2 turlarini ham qamrab oladi. Baholash usullari 10 yillik taxminiy xizmat muddatiga asoslanadi; 25 yillik muddat faqat eʼlon qilingan sharoitlarda bunday qoʻllash tajribasi hujjatlar bilan isbotlangan taqdirdagina qabul qilinadi. Olovga chidamlilik uchun xususiyatlar barqarorligini baholash va tekshirish tizimi 1 (AVCP) qoʻllaniladi: unda xabardor qilingan organ (notified body) ishtirok etadi, ishlab chiqarish nazorat qilinadi va inspeksiyalar oʻtkaziladi.
Harorat keskin oʻzgarib turadigan, qishda sovuq boʻladigan va yozda ultrabinafsha nurlanishi kuchli Markaziy Osiyo iqlimida ETA hujjatida koʻrsatilgan foydalanish sharoitlari turi isitilmaydigan va ochiq obyektlar uchun qoplama tanlashda asosiy parametrlardan biri hisoblanadi.
Qurilish mahsulotlari toʻgʻrisidagi reglament
ETA hujjatlari (YI) 305/2011-son Reglamenti (CPR) doirasida berilgan. Uning oʻrniga (YI) 2024/3110 Reglamenti qabul qilingan: u 07.01.2025 yilda kuchga kirgan, asosiy qismi esa 08.01.2026 yildan boshlab qoʻllaniladi; shu bilan birga eski reglamentning bir qator qoidalari oʻtish davrida amal qilishda davom etadi. Oʻtish qoidalariga koʻra, ilgari berilgan ETA hujjatlari amalda qoladi, tayinlangan organlar esa ishlashda davom etadi.
Olovdan himoyaga oid Yevropa hujjatlarini qanday oʻqish kerak
- ETA — mahsulot tavsifi, foydalanish sharoitlari (X/Y/Z1/Z2), eʼlon qilingan xususiyatlar, baholash hisobotlariga havolalar.
- Classification report (EN 13501-2 boʻyicha) — xususiyatlar tasdiqlangan sinflar.
- Assessment report (EN 13381-4 yoki -8 boʻyicha) — kesim koeffitsiyenti va kritik haroratga qarab qalinliklar jadvallari.
- Declaration of Performance (DoP) — ishlab chiqaruvchining CE markirovkasi bilan birga beriladigan xususiyatlar deklaratsiyasi.
Baholash va klassifikatsiya hisobotlarisiz sinov hisobotining oʻzi toʻliq boʻlmagan hujjatlar toʻplamidir: bitta sinov natijasidan barcha profillar uchun qalinliklarni toʻgʻri chiqarib boʻlmaydi.
Oʻzbekistonda qoʻllanilishi
Oʻzbekistonda Yevropa hujjatlari majburiy emas, biroq spetsifikatsiya va muvofiqlikni tasdiqlash tartibida nazarda tutilgan boʻlsa, ular xususiyatlarni tasdiqlovchi hujjat sifatida qabul qilinishi mumkin. Amalda ShNQ talab qiladigan olovga chidamlilik chegarasi (R 90, R 120 va h.k.) haqiqiy kesim koeffitsiyenti uchun Yevropa jadvallaridan olingan qalinlik bilan taʼminlanganiga hamda hisobiy kritik harorat asosli tanlanganiga ishonch hosil qilish kerak. Agar mahalliy ekspert kritik harorat sifatida 500 °C ni kutayotgan boʻlsa, qalinliklarni shu qiymat uchun ham koʻrsatish maqsadga muvofiq.