Sinov qanday tashkil etilishini nega tushunish kerak
Olovdan himoyaga oid hujjatlardagi har qanday raqam — «R 90», «4-guruh», «2 h», «UL 1709 boʻyicha 60 daqiqa» — muayyan sinov sharoitlarida olingan. Bu sharoitlarni bilmasdan turib, natijani u amal qilmaydigan holatga — boshqa profilga, yongʻinning boshqa rejimiga yoki boshqa qoplama tizimiga — osongina koʻchirib qoʻyish mumkin. Quyida olov sinovlari qanday tashkil etilgani va asosiy usullar bir-biridan nimasi bilan farq qilishi koʻrib chiqiladi.
Sinov pechi
Olov sinovlari gaz yoki suyuq yoqilgʻida ishlaydigan maxsus pechlarda oʻtkaziladi:
- Vertikal pechlar — devorlar, pardevorlar, eshiklar, shuningdek har tomondan qizdiriladigan kolonnalar uchun.
- Gorizontal pechlar — orayopmalar va balkalar uchun; namuna pechning ustiga yotqiziladi va unga yuk qoʻyilishi mumkin.
- Kichik pechlar — alohida elementlarni sinash va dastlabki sinovlar uchun.
Pechdagi harorat pech termojuftlari (Yevropa tizimida — plastinkali termometrlar) bilan oʻlchanadi, yoqilgʻi berilishi esa oʻrtacha harorat ruxsat etilgan ogʻishlar doirasida belgilangan egri chiziq boʻyicha oʻzgarib borishi uchun rostlab turiladi. Toʻsuvchi konstruksiyalar sinalganda pechdagi ortiqcha bosim ham qoʻshimcha nazorat qilinadi.
Harorat rejimlari
| Rejim | Qayerda tavsiflangan | Xususiyatlari |
|---|---|---|
| Standart (sellyulozali) | GOST 30247.0, EN 1363-1, ISO 834; AQShda — ASTM E119 / UL 263 | T = 20 + 345·lg(8t + 1); 30-daqiqada 842 °C, 60-daqiqada 945 °C, 120-daqiqada 1049 °C. ASTM E119 egri chizigʻi jadval koʻrinishida berilgan va unga yaqin |
| Uglevodorodli (HC) | EN 1363-2, GOST R EN 1363-2-2014 | Taxminan 1100 °C darajasidagi platoga tez chiqish |
| Tez koʻtarilish (rapid rise) | UL 1709 | 5 daqiqada taxminan 1093 °C (2000 °F) gacha koʻtariladi, keyin harorat oʻzgarmaydi |
| Uglevodorodlarning toʻkilma yongʻini (pool fire) | ASTM E1529 | Manba harorati va namunaga tushadigan issiqlik oqimi belgilangan |
| Tashqi yongʻin | EN 1363-2 | Taxminan 680 °C darajasidagi plato, tashqi elementlar uchun |
| Oqimli yonish (jet fire) | ISO 22899-1 | Yuqori issiqlik oqimi hamda bosim ostidagi gaz oqimining eroziv taʼsiri |
| Burqsib yonadigan yongʻin (sekin qizdirish) | EN 1363-2; GOST R 53295 ilovasi (1-son oʻzgartirish) | Harorat sekin oshadi; koʻpchiydigan qoplamalarning sekin qizdirilgandagi holati tekshiriladi |
Rejim obyektdagi yongʻin ssenariysiga qarab tanlanadi. Umumiy maqsadli binolar uchun standart rejim yetarli. Neft va gazni qayta ishlash qurilmalari, rezervuar parklari, nasos stansiyalari uchun uglevodorodli rejimlar, bosim ostida gaz sizib chiqishi mumkin boʻlgan joylarda esa qoʻshimcha ravishda oqimli yonish rejimi qoʻllaniladi.
Namunalar
Poʻlat konstruksiyalar
- GOST R 53295-2009: ikkita bir xil namuna — № 20 qoʻshtavrdan tayyorlangan, balandligi 1700 mm boʻlgan kolonnalar; yuklamasiz, toʻrt tomondan qizdiriladi. Natija — 500 °C gacha qizish vaqti va olovdan himoya samaradorligi guruhi (1–7). 1-son oʻzgartirish bilan yuklangan kolonnalar va balkalarni sinashning majburiy boʻlmagan metodikalari qoʻshilgan.
- EN 13381-4 va EN 13381-8: massivligi va olovdan himoya qalinligi turlicha boʻlgan namunalar seriyasi, jumladan yuklangan balkalar va yuklanmagan kolonnalar. Natija — kesim koeffitsiyenti, poʻlatning hisobiy harorati va vaqtga qarab qalinliklar jadvallari.
- UL 263 / ASTM E119: muayyan tavsif (design) boʻyicha toʻliq oʻlchamli konstruksiya — kolonnalar yoki orayopmali balkalar, qoida tariqasida, yuk ostida; yuklanmagan kolonnalar uchun — harorat mezoni.
- UL 1709: massivligi turlicha boʻlgan kolonnalar; tez koʻtarilish rejimida poʻlat harorati baholanadi.
Yogʻoch va kabellar
Yogʻoch uchun moʻljallangan tarkiblarning olovdan himoya samaradorligini GOST R 53292-2009 boʻyicha baholashda «keramik quvur» qurilmasida kichik namunalar sinaladi va massa yoʻqotilishi aniqlanadi. Kabel qoplamalari GOST R 53311-2009 boʻyicha baholanganda vertikal kabel dastalari yonishni tarqatishga sinaladi va qoplamaning ruxsat etilgan tok kuchiga taʼsiri aniqlanadi. Bular konstruksiyani olovga chidamlilikka sinash emas, balki vositaning xossalarini baholashning laboratoriya usullaridir.
Termojuftlar va oʻlchashlar
Poʻlat harorati qoplama ostida metallga mahkamlangan termojuftlar bilan oʻlchanadi. Qizishning notekisligini qayd etish uchun termojuftlar profil devori va tokchalariga balandlik yoki uzunlik boʻyicha bir nechta kesimda joylashtiriladi. GOST R 53295 boʻyicha namunaning oʻrta kesimiga uchta termojuft oʻrnatiladi — qoʻshtavr devoriga va tokchalarning ichki sirtlariga. Yevropa usullarida termojuftlar ancha koʻp, chunki natijalar statistik ishlov berish va qalinliklar jadvallarini tuzish uchun ishlatiladi.
Haroratdan tashqari quyidagilar qayd etiladi:
- yuklangan namunalarning egilishi va deformatsiyalari;
- qoplamaning holati: koʻpchish, yorilish, asosdan ajralish, koʻpikkoksning qulab tushishi;
- toʻsuvchi konstruksiyalarda — qizdirilmaydigan sirt harorati, alanga va konstruksiyani teshib oʻtadigan tirqishlar paydo boʻlishi.
Poʻlatning kritik harorati
Poʻlat qizdirilganda mustahkamligi va bikrligini yoʻqotadi; element hisobiy yukni koʻtara olmay qoladigan harorat kritik harorat deb ataladi. U yuklanish darajasi, tayanish sxemasi va element turiga bogʻliq. Turli tizimlarda unga turlicha yondashiladi:
| Usul | Mezon |
|---|---|
| GOST R 53295-2009 | Standart namunada qatʼiy belgilangan 500 °C |
| EN 13381-4/-8 | Bir qator hisobiy haroratlar; loyihachi element uchun EN 1993-1-2 boʻyicha hisoblangan qiymatni oladi |
| ASTM E119 (yuklanmagan kolonnalar) | Oʻrtacha 538 °C (1000 °F), alohida nuqtada 649 °C (1200 °F) |
| UL 1709 | Poʻlatning oʻrtacha harorati 538 °C (1000 °F) |
Bundan amaliy xulosa kelib chiqadi: turli tizimlar hujjatlaridagi qoplama qalinliklarini bevosita taqqoslab boʻlmaydi. 538 °C gacha 60 daqiqa natija koʻrsatgan qoplama xuddi shu profilda 500 °C gacha kamroq vaqt taʼminlaydi.
Yuklangan va yuklanmagan sinovlar
Yuklanmagan sinov soddaroq va arzonroq: u olovdan himoya qizishni qanchalik kechiktirishini koʻrsatadi. Biroq yuk ostida konstruksiya deformatsiyalanadi, koʻpchigan qatlam esa yorilishi yoki asosdan ajralishi mumkin. Shu sababli Yevropa usullari yuklangan namunalarni albatta oʻz ichiga oladi, UL 263 boʻyicha Amerika konstruksiya sinovlari esa, qoida tariqasida, yuk ostida oʻtkaziladi. GOST R 53295 standartida asosiy sinov boʻlib yuklanmagan sinov qolmoqda, yuklangan sinovlar esa qoʻshimcha metodikalar sifatida kiritilgan.
Natija nimani tasdiqlaydi
- Natija faqat sinovdan oʻtgan tizim uchun amal qiladi: grunt, olovdan himoya qatlami, yakuniy qoplama, armaturalovchi toʻr, mahkamlash usuli.
- Natijani boshqa profillarga tatbiq etishga faqat usul qoidalari boʻyicha (qalinliklar jadvallari, kengaytirilgan qoʻllash) va sinovdan oʻtgan diapazon doirasida yoʻl qoʻyiladi.
- Olov sinovi uzoq muddatli chidamlilik haqida hech narsa demaydi. Uni baholash uchun alohida usullar mavjud: EAD 350402-00-1106 (X, Y, Z1, Z2 turlari), UL 2431, GOST R 71618-2024.
- Obyektda qoplash sifati sinov natijalaridan kam ahamiyatli emas: quruq qatlam qalinligi loyihaga mos kelishi, oʻlchovlar esa hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi kerak.
Usullarni bitta jadvalda taqqoslash
| Parametr | GOST R 53295 | EN 13381-8 | UL 263 / ASTM E119 | UL 1709 |
|---|---|---|---|---|
| Rejim | Standart | Standart (EN 1363-2 boʻyicha boshqa rejimlar ham boʻlishi mumkin) | Standart (ASTM E119) | Tez koʻtarilish, ~1093 °C |
| Namunalar | 2 ta kolonna (№ 20), yuklamasiz | Balkalar va kolonnalar seriyasi, bir qismi yuklangan | Toʻliq oʻlchamli konstruksiya | Massivligi turlicha kolonnalar |
| Mezon | 500 °C | Bir qator hisobiy haroratlar | Yuk koʻtarish qobiliyati yoki harorat mezonlari | Oʻrtacha 538 °C |
| Yakun | Guruh (1–7) | Qalinliklar jadvallari, EN 13501-2 boʻyicha sinf | Konstruksiyaning soatlardagi reytingi, listing | Profil va qalinlik uchun himoya vaqti |