EN 1504 turkumi: unda nimalar meʼyorlanadi
Yevropaning EN 1504 «Beton konstruksiyalarni himoya qilish va taʼmirlash uchun materiallar va tizimlar» turkumi atamalar, mahsulotga talablar, sifat nazorati va qoʻllash qoidalarini birlashtiradi. Uni CEN/TC 104 texnik qoʻmitasi ishlab chiqqan. Qismlarning aksariyati 2004–2006-yillarda, umumiy tamoyillar esa 2008-yilda chiqqan; keyinroq 5, 8 va 10-qismlarning oldingi nashrlari almashtirilgan. Turkum mantigʻi oddiy: 1-qism — lugʻat, 2–7-qismlar — materiallarning alohida guruhlariga talablar, 8-qism — 2–7-qismlar boʻyicha mahsulotlarning sifat nazorati va xususiyatlari barqarorligini baholash, 9-qism — tamoyillar va usullarni qanday tanlash, 10-qism — obyektda ishlarni qanday bajarish va nazorat qilish.
| EN 1504 qismi | Mavzu | GOST dagi analog | Oʻzbekiston |
|---|---|---|---|
| EN 1504-1:2005 | Atamalar va taʼriflar | GOST 32016-2012 atamalar qismida (NEQ) | — |
| EN 1504-2:2004 | Sirtni himoya qilish tizimlari: gidrofoblovchi shimdirish, shimdirish, qoplama | GOST 32017-2012 (NEQ) | GOST 32017-2012 uchun ovoz bergan; ShNQ 2.03.11-24 unga havola qiladi |
| EN 1504-3:2005 | Konstruksion va konstruksion boʻlmagan taʼmir | GOST R 56378-2015 (NEQ) — Rossiyaning milliy standarti | Loyihada havola qilinganda qoʻllaniladi |
| EN 1504-4:2004 | Konstruksion yelimlash | GOST 32943-2014 (NEQ) | OʻzMSt EN 1504-4:2025 (IDT), 29.01.2026 yildan amal qiladi |
| EN 1504-5:2013 | Betonni inyeksiyalash | GOST 33762-2016 (NEQ) | GOST 33762-2016 ga qoʻshilgan (davlatlararo kengash katalogi) |
| EN 1504-6:2006 | Armatura sterjenlarini ankerlash | GOST 34277-2017 (NEQ) | GOST 34277-2017 ga qoʻshilgan (davlatlararo kengash katalogi) |
| EN 1504-7:2006 | Armaturani korroziyadan himoya qilish | GOST R 59152-2020 (NEQ) — Rossiyaning milliy standarti | Loyihada havola qilinganda qoʻllaniladi |
| EN 1504-8:2016 | Sifat nazorati, xususiyatlar barqarorligini baholash va tekshirish | — | — |
| EN 1504-9:2008 | Materiallar va tizimlarni qoʻllashning umumiy tamoyillari | GOST 32016-2012 (NEQ) | GOST 32016-2012 uchun ovoz bergan; ShNQ 2.03.11-24 unga havola qiladi |
| EN 1504-10:2017 | Materiallarni obyektda qoʻllash va ishlar sifatini nazorat qilish | — | — |
EN nashrlari Norvegiyaning standartlashtirish boʻyicha milliy organi (Standards Norway) katalogi boʻyicha koʻrsatilgan. Turkum uchun sinov usullari alohida EN standartlari sifatida chiqarilgan: uzib olish usulida yopishish mustahkamligi — EN 1542, ankerlarni sugʻurib olish — EN 1881, sintetik smolalar asosidagi anker tarkiblarining oʻrmalashi — EN 1544, polimerlarning shishalanish harorati — EN 12614. NEQ belgisi GOST Yevropa hujjati asosida tuzilganini, lekin uni takrorlamasligini bildiradi: undagi sinov usullari va ifodalarning bir qismi oʻziga xos.
GOST 32016-2012 boʻyicha tamoyillar va usullar
GOST 32016-2012 «Beton konstruksiyalarni himoya qilish va taʼmirlash uchun materiallar va tizimlar. Umumiy talablar» Rossiyada 01.01.2014 yildan amal qiladi. U atamalar qismida EN 1504-1 ga, taʼmirning asosiy bosqichlariga umumiy talablar qismida esa EN 1504-9 ga mos keladi; muvofiqlik darajasi — ekvivalent emas. Tamoyil beton yemirilishi yoki armatura korroziyasi qaysi fizik, kimyoviy yoki elektrokimyoviy mexanizm hisobiga toʻxtatilishini yoxud yuk koʻtarish qobiliyati oshirilishini tavsiflaydi; usul — bu mexanizmni amalga oshirishning aniq yoʻli. Usullar roʻyxatini standart 1-jadvalda beradi:
| Tamoyil | Usullar |
|---|---|
| 1. Kirib kelishdan himoya | 1.1 gidrofoblovchi shimdirish; 1.2 shimdirish; 1.3 qoplama; 1.4 yoriq ogʻizlarini bandajlash; 1.5 yoriqlarni toʻldirish; 1.6 yoriqlarni choklarga aylantirish; 1.7 tashqi oblitsovka oʻrnatish; 1.8 membranalar oʻrnatish |
| 2. Namlik miqdorini tartibga solish | 2.1 gidrofoblovchi shimdirish; 2.2 shimdirish; 2.3 qoplama; 2.4 tashqi oblitsovka oʻrnatish; 2.5 elektrokimyoviy ishlov berish |
| 3. Betonni tiklash | 3.1 qorishmani qoʻlda surtish; 3.2 beton qorishmasini yotqizish (quyish); 3.3 beton yoki qorishmani purkab surtish; 3.4 elementlarni almashtirish |
| 4. Konstruksiyalarni kuchaytirish (mustahkamlash) | 4.1 betonga joylashtirilgan yoki tashqi armatura sterjenlarini qoʻshish yoki almashtirish; 4.2 oldindan hosil qilingan yoki parmalangan kanallarda mahkamlanadigan armatura qoʻshish; 4.3 tasmalar, matolar, toʻrlarni yelimlash orqali tashqi armaturalash; 4.4 beton yoki qorishma qoʻshish; 4.5 yoriqlar, boʻshliqlar yoki kovaklarga inyeksiyalash; 4.6 yoriqlar, boʻshliqlar yoki kovaklarni toʻldirish; 4.7 oldindan zoʻriqtirilgan armatura oʻrnatish (betonga taranglab) |
| 5. Fizik chidamlilikni oshirish | 5.1 qoplama; 5.2 shimdirish; 5.3 qorishma yoki beton qoʻshish |
| 6. Kimyoviy moddalarga chidamlilik | 6.1 qoplama; 6.2 shimdirish; 6.3 qorishma yoki beton qoʻshish |
| 7. Passiv holatni saqlash yoki tiklash | 7.1 qoʻshimcha qorishma yoki beton hisobiga himoya qatlamini qalinlashtirish; 7.2 ifloslangan yoki karbonlangan betonni almashtirish; 7.3 karbonlangan beton ishqoriyligini elektrokimyoviy tiklash; 7.4 karbonlangan beton ishqoriyligini diffuziya yoʻli bilan tiklash; 7.5 xloridlarni elektrokimyoviy chiqarib olish |
| 8. Elektr qarshiligini oshirish | 8.1 gidrofoblovchi shimdirish; 8.2 shimdirish |
| 9. Katod nazorati | 9.1 sirtni toʻyintirish yoki qoplash yordamida (katoddagi) kislorod miqdorini cheklash |
| 10. Katodli himoya | 10.1 elektr potensialini qoʻyish |
| 11. Anod zonalarini nazorat qilish | 11.1 armaturani faol turdagi qatlam bilan qoplash; 11.2 armaturani toʻsiq turidagi qatlam bilan qoplash; 11.3 korroziya ingibitorlarini betonga kiritish yoki beton sirtiga surtish |
Standart 1.7 va 1.8-usullarni boshqa tamoyillar uchun ham qoʻllashga yoʻl qoʻyadi. Jadvalda yoʻq usulni, agar uning bir yoki bir nechta tamoyilga muvofiqligi hujjat bilan tasdiqlangan boʻlsa, qoʻllash mumkin.
Tamoyillar qanday tanlanadi
- 1–6-tamoyillar betonning oʻzidagi nuqsonlarga qarshi qaratilgan: mexanik yuklamalar va zarbalar, kimyoviy va biologik taʼsir, muzlash va erish, tuzlar kristallanishi, eroziya va yongʻin keltirib chiqargan nuqsonlarga.
- 7–11-tamoyillar armatura korroziyasiga taalluqli — himoya qatlami yoʻqotilgan, karbonlangan, xloridlar yoki boshqa agressiv moddalar bilan ifloslangan hollarda, shuningdek daydi toklar mavjud boʻlganda. Agar korroziya ketayotgan yoki kutilayotgan boʻlsa, ushbu tamoyillardan bittasi yoki bir nechtasi tanlanadi va zarur boʻlsa, beton qoʻshimcha ravishda 1–6-tamoyillar boʻyicha tiklanadi.
- Tamoyil qoʻl ostida qanday material borligiga qarab emas, balki nuqsonlarning turi, sababi va hajmiga hamda kelgusidagi foydalanish sharoitlariga qarab tanlanadi.
- Materiallar tanlangan usulga moslab tanlanadi va tizim tarkiblari bir-biri bilan hamda konstruksiya betoni bilan nomaqbul fizik yoki kimyoviy taʼsirlashuvga kirishmasligi tekshiriladi.
Taʼmir bosqichlari va strategiyasi
GOST 32016-2012 taʼmirni qadamlar ketma-ketligi sifatida tuzadi: texnik holatni baholash, sabablarni aniqlash, strategiyani, soʻngra tamoyillar, usullar va materiallar xususiyatlarini tanlash, ishlardan keyin esa — xizmat koʻrsatishga talablar. Strategiyalar oltita: konstruksiyani maʼlum muddatga kuzatuv ostida qoldirish, tekshiruv hisobini va holatni qayta tahlil qilishni bajarish, keyingi yemirilishning oldini olish yoki uni sekinlashtirish, kuchaytirish yoki taʼmirlash va himoya qilish, rekonstruksiya qilish yoki almashtirish, buzib olib tashlash. Tanlov mulkdorning talablariga — qolgan xizmat muddati, foydalanishdagi ruxsat etilgan tanaffuslar, kelgusidagi taʼmir sikllarining soni va qiymati, asos holati, tashqi koʻrinishga, shuningdek GOST 31384 boʻyicha tekshiriladigan muhit sharoitlariga bogʻliq. Ishlar tugagandan keyin standart taʼmir haqidagi maʼlumotlarni barcha sinov natijalari bilan birga saqlashni va qolgan xizmat muddati uchun koʻrik va xizmat koʻrsatish boʻyicha yoʻriqnoma tayyorlashni talab qiladi.
Usul raqami faqat hujjat bilan birga maʼnoga ega
GOST 32017-2012 sirtni himoya qilish usullarini 1, 2, 5, 6 va 8-tamoyillarga bogʻlaydi va ularni oʻzicha raqamlaydi: unda 2-tamoyil uchun qoplama 2.2, 8-tamoyil uchun esa 8.2 deb belgilangan, holbuki GOST 32016-2012 jadvalida bu raqamlar ostida shimdirish turadi. EN 1504-9 boʻyicha tuzilgan materiallarda 8-tamoyil uchun GOST 32016-2012 da yoʻq boʻlgan 8.3 «qoplama» usuli ham uchraydi. Shuning uchun loyiha va spetsifikatsiyada toʻliq yozing: «GOST 32016-2012 boʻyicha 1-tamoyil, 1.3-usul» yoki «EN 1504-9 boʻyicha».
Oʻzbekistonda nima qabul qilingan
- ShNQ 2.03.11-24 rekonstruksiya qilinadigan bino va inshootlarni korroziyadan himoya qilishni GOST 32016-2012 va ShNQ 1.04.03-23 boʻyicha bajarishni (39-band), beton himoyasi materiallari va tizimini esa GOST 32017-2012 boʻyicha tanlashni (43-band) talab qiladi. ShNQ 2.03.11-24 ning rus tiliga toʻliq tarjimasi.
- Oʻzbekiston GOST 32016-2012 va GOST 32017-2012 ni qabul qilish uchun 2012-yil dekabrida ovoz bergan. Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish boʻyicha davlatlararo kengash katalogiga koʻra, respublika GOST 32943-2014, GOST 33762-2016 va GOST 34277-2017 ga ham qoʻshilgan; ularning amalga kiritilgan sanasini Oʻzbekiston standartlar institutidan aniqlashtiring.
- OʻzMSt EN 1504-4:2025 — EN 1504-4:2004 ning identik qabul qilinishi, Oʻzbekiston standartlar institutining 29.12.2025 yildagi 136/XSt-son buyrugʻiga koʻra 29.01.2026 yildan amal qiladi. OʻzMSt EN 1542:2025 — yopishish mustahkamligini aniqlashning uzib olish usuli, 19.12.2025 yildagi 135/XSt-son buyruqqa koʻra 19.01.2026 yildan amal qiladi. Maʼlumotlar Qurilish vazirligining Texnik meʼyorlash va standartlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti katalogidagi standartlarning titul varaqlaridan olingan.
- 2026-yil oktyabr holatiga koʻra ushbu katalogda EN 1504 ning boshqa qismlarining milliy qabul qilinishlari yoʻq. Agar loyiha bevosita EN 1504 ga havola qilsa, bu loyiha yoki buyurtmachining talabi: u loyihalash topshirigʻida va spetsifikatsiyada qayd etiladi.
Turkumning alohida qismlariga javob beradigan materiallar «Beton taʼmiri va himoyasi» maʼlumotnomasida tavsiflangan.
Obyektingiz uchun meʼyorlar boʻyicha maslahat kerak boʻlsa — qoʻngʻiroq qiling yoki WhatsApp/Telegram orqali yozing: +998 94 094 52 27.