Xalqaro tizim: ISO 12944 va unga tayanadigan standartlar
ISO 12944 turkumi — poʻlat konstruksiyalarni boʻyoq-lak tizimlari yordamida korroziyadan himoya qilish boʻyicha asosiy xalqaro hujjat. Unga buyurtmachilarning spetsifikatsiyalari, ishlab chiqaruvchilarning texnik varaqalari va xorijiy ishtirokdagi loyihalar havola qiladi. Turkumning oʻzi mantiqni belgilaydi: muhitni qanday tavsiflash, qanday xizmat muddatini talab qilish, qaysi tizimni tanlash va uning xususiyatlarini qanday tasdiqlash. Sirtni tayyorlash hamda tozalik, gʻadir-budurlik, qalinlik va adgeziya nazorati turkum tayanadigan alohida ISO standartlarida tavsiflangan. Quyida har bir hujjat nimani tartibga solishi va 2026-yil oktyabr holatiga koʻra qaysi tahrirlar amalda ekani koʻrib chiqiladi.
ISO 12944 ning toʻqqiz qismi
| Qism | Amaldagi tahrir | Nimani tartibga soladi | Kimga birinchi navbatda kerak |
|---|---|---|---|
| 1. Umumiy qoidalar | ISO 12944-1:2017 | Turkumning qoʻllanish sohasi, asosiy atamalar, chidamlilik darajalari, turkumni muayyan loyihada qoʻllash tartibi | Buyurtmachiga, loyihachiga |
| 2. Muhitlar tasnifi | ISO 12944-2:2017 | Atmosferaning korrozion agressivlik toifalari, suv va tuproqdagi konstruksiyalar uchun toifalar, alohida korrozion yuklamalar | Loyihachiga |
| 3. Konstruktiv yechimlar | ISO 12944-3:2017 | Poʻlat elementlarni sifatli boʻyash, tekshirish va ularga xizmat koʻrsatish mumkin boʻlishi uchun ularni qanday loyihalash | Konstruktorga |
| 4. Sirt turlari va tayyorlash | ISO 12944-4:2017 | Qoplanmagan poʻlat, ruxlangan va metallangan sirtlar, operatsiyalararo grunt bilan qoplangan va avval boʻyalgan sirtlarni tayyorlash; tayyorlash darajalari | Loyihachiga, pudratchiga |
| 5. Boʻyoq-lak tizimlari | ISO 12944-5:2019 | Materiallar va tizimlar turlari, muhit toifalari (CX va Im4 dan tashqari), tayyorlash darajalari va chidamlilik darajalari uchun tizim tanlash boʻyicha tavsiyalar | Loyihachiga, ishlab chiqaruvchiga |
| 6. Laboratoriya sinovlari | ISO 12944-6:2018 | C2–C5 va Im1–Im3 toifalari uchun tizimlarni laboratoriyada sinash usullari va sharoitlari | Ishlab chiqaruvchiga, buyurtmachiga |
| 7. Ishlarni bajarish va nazorat | ISO 12944-7:2017 | Sexda va obyektda boʻyash ishlarini bajarish va ularni nazorat qilish | Pudratchiga, inspektorga |
| 8. Spetsifikatsiyalar | ISO 12944-8:2017 | Yangi qurilish va taʼmirlash uchun spetsifikatsiyalar ishlab chiqish, ishlar sifati va tizimning oʻzini tutishini baholash uchun nazorat uchastkalari | Buyurtmachiga, loyihachiga |
| 9. Dengiz va shunga oʻxshash inshootlar | ISO 12944-9:2018 | Dengiz va shunga oʻxshash inshootlar uchun tizimlar va laboratoriya sinovlari, CX va Im4 toifalari | Neft-gaz sohasiga, dengiz va qirgʻoq obyektlariga |
ISO toʻqqizala qismning barchasini qayta koʻrib chiqishga qaror qilgan. 2026-yil oktyabr holatiga koʻra 1–4, 7 va 8-qismlarning yangi tahrirlari ishchi loyiha bosqichida, 5 va 6-qismlarniki esa qoʻmita loyihasi bosqichida; ISO metamaʼlumotlariga koʻra, yangi 5 va 6-qismlar loyihalari 9-qismni ham almashtirishni nazarda tutadi. Yangi tahrirlar eʼlon qilinmaguncha yuqorida sanab oʻtilganlari amal qiladi va spetsifikatsiyada ular yili bilan koʻrsatiladi.
Muhit toifalari va chidamlilik
ISO 12944-2 atmosferani C1–C5 va CX korrozion agressivlik toifalariga ajratadi, suv va tuproqdagi konstruksiyalar uchun esa Im1–Im4 toifalarini kiritadi. Turkumning boshqa qismlari shu belgilarga bogʻlangan: 6-qism boʻyicha laboratoriya sinovlari C2–C5 va Im1–Im3 toifalariga, 9-qism esa CX toifasidagi dengiz atmosferasi hamda dengiz yoki shoʻrroq suvga botirilgan holatga (Im4) moʻljallangan.
Metallar uchun atmosferaning korrozion agressivligini umumiy tasniflashni alohida standart — ISO 9223:2012 beradi: standart namunalarning birinchi yildagi korroziya tezligiga koʻra, iqlim va ifloslanish maʼlumotlari asosida hisoblash yoʻli bilan yoki mahalliy sharoitlar tavsifiga koʻra. Muayyan ishlab chiqarishlar, masalan, kimyo va metallurgiya korxonalari atmosferasini ISO 9223 tavsiflamaydi — ular uchun ISO 12944-2 alohida korrozion yuklamalar haqida maʼlumot beradi, qarorni esa loyihachi qabul qiladi. Muhit misollari keltirilgan toifalar jadvali korroziyaga qarshi himoya boʻyicha qoʻllanmada berilgan.
Qoplama tizimining chidamliligi tushunchasini va uning darajalarini ISO 12944-1 belgilaydi. Boshqa hujjatlar ularga tayanadi: ISO 12944-5 tizimni tanlashda kutilayotgan chidamlilikni hisobga oladi, ISO 12944-9 va NORSOK M-501 esa yuqori chidamlilik darajasidagi tizimlarni talab qiladi. Chidamlilik darajasi kafolat muddatiga teng emas — agar kafolat kerak boʻlsa, u alohida rasmiylashtiriladi.
5, 6 va 9-qismlar nima uchun kerak
5-qism poʻlat konstruksiyalarni himoya qilish uchun odatda qoʻllaniladigan boʻyoq-lak materiallari va tizimlari turlarini tavsiflaydi hamda muhit toifasi, sirtni tayyorlash darajasi va kutilayotgan chidamlilik uchun tizim tanlash boʻyicha tavsiyalar beradi. Bu tasdiqlangan mahsulotlar roʻyxati emas, balki tanlash boʻyicha qoʻllanma: aniq materiallar, qatlamlar soni va qalinliklar ishlab chiqaruvchi hujjatlari va loyiha talablari boʻyicha belgilanadi.
6-qism C2–C5 va Im1–Im3 muhitlari uchun tizimlarni baholashda laboratoriya sinovlarining usullari va sharoitlarini belgilaydi — qoplanmagan poʻlat, issiq usulda ruxlangan poʻlat (ISO 1461) va gaz-termik metall qoplamalar (ISO 2063-1 va ISO 2063-2) ustidagi tizimlar uchun. Standartning oʻzida sinov natijalari tizimni tanlashga yordam berishi, biroq chidamlilikning aniq qiymatini bermasligi qayd etilgan.
9-qism ISO 20340:2009 oʻrnini egalladi. U dengiz va shunga oʻxshash inshootlar uchun — CX toifasidagi atmosferada hamda dengiz yoki shoʻrroq suvda (Im4) — yuqori chidamlilikka ega tizimlarga talablarni, laboratoriya sinovlarini va ularning natijalarini baholash mezonlarini belgilaydi. Uning qoʻllanish sohasi cheklangan; batafsil — neft-gaz va dengiz obyektlari haqidagi sahifada.
Amaliy xulosa: aniqlashtirishlarsiz «tizim ISO 12944 ga mos» degan yozuv kam narsani anglatadi. Tizim hujjatlarida muhit toifasi, chidamlilik darajasi, sirtni tayyorlash darajasi va bayonotning asosi — 5-qismdagi tizim misoli yoki 6 yoki 9-qism boʻyicha sinov bayonnomalari koʻrinib turishi kerak.
Sirtni tayyorlash: ISO 8501, 8502, 8503 va 8504
Toʻrt turkum poʻlatni tayyorlashni turli tomondan tavsiflaydi: ISO 8501 — koʻzga koʻrinadigan tozalik, ISO 8502 — koʻzga koʻrinmaydigan ifloslanishlar va boʻyashdan oldingi sharoitlar, ISO 8503 — oqimli tozalashdan keyingi gʻadir-budurlik, ISO 8504 — tayyorlash usullarining oʻzi.
| Standart | Tahrir | Nimani tartibga soladi |
|---|---|---|
| ISO 8501-1 | 2007 | Qoplanmagan poʻlat va eski qoplamalar toʻliq olib tashlangan poʻlatning zanglash darajalari va tayyorlash darajalari, jumladan Sa 2½ va Sa 3; etalon fotosuratlar |
| ISO 8501-2 | 1994 | Eski qoplama mahalliy olib tashlanganda tayyorlash darajalari — taʼmirlash boʻyoqi uchun |
| ISO 8501-3 | 2025 | Payvand choklari, qirralar va sirt nuqsonlari bor joylarni tayyorlashning uchta darajasi; 2006-yilgi tahrir oʻrnini egalladi |
| ISO 8501-4 | 2020 | Gidro-oqimli tozalash: dastlabki holat, tayyorlash darajalari va tez paydo boʻladigan zang darajalari |
| ISO 8502-3, 8502-4 | 2017 | Yopishqoq lenta usulida qoldiq chang; boʻyashdan oldin kondensat hosil boʻlish ehtimolini baholash |
| ISO 8502-6, 8502-9 | 2020 | Suvda eriydigan ifloslanishlarni yacheyka yordamida olish (Bresle usuli) va tuzlarning umumiy miqdorini elektr oʻtkazuvchanlik boʻyicha obyektda aniqlash |
| ISO 8502-2, 8502-5 | 2017, 2025 | Xloridlar: laboratoriya usuli va indikator naychalar bilan obyektda aniqlash usuli |
| ISO 8503-1 … 8503-5 | 2012; 5-qism — 2017 | Gʻadir-budurlik profili: komparator-etalonlar, mikroskop, shchupli asbob, replika-lenta |
| ISO 8504-1 … 8504-5 | 2018–2024 | Tayyorlash usullari: umumiy tamoyillar, abraziv-oqimli tozalash, qoʻl va mexanizatsiyalashgan asboblar, kislotali yediruv, gidro-oqimli tozalash |
| ISO 11124, ISO 11126 | qismlar boʻyicha | Oqimli tozalash uchun metall va nometall abrazivlar |
Koʻz bilan baholanadigan tozalash darajasi sirtning tayyorligi uchun yagona mezon emas: ISO 8501-4 koʻzga koʻrinmaydigan ifloslanishlar uchun bevosita ISO 8502 ga, profil uchun ISO 8503 ga havola qiladi, ISO 8503-2 boʻyicha komparator bilan solishtirish esa faqat Sa 2½ yoki Sa 3 gacha tozalangan sirtlarga qoʻllaniladi. Standartlar usullarni beradi, chegaraviy qiymatlarni — tuzlar miqdori, profil, chang sinfi — esa loyiha spetsifikatsiyasi va materialning texnik varaqasi belgilaydi.
Qalinlik, adgeziya, yaxlitlik va nuqsonlar
| Nima nazorat qilinadi | Standart | Nimaga eʼtibor berish kerak |
|---|---|---|
| Hoʻl va quruq qatlam qalinligi | ISO 2808:2019 | Usullar sharhi va har birining qoʻllanish sohasi |
| Gʻadir-budur poʻlatdagi quruq plyonka | ISO 19840:2012 | Asboblarni sozlash, nazorat zonalari, tanlab olish rejasi, qabul qilish mezonlari; nominal qalinlik 40 mkm dan kam boʻlganda qoʻllanilmaydi |
| Qalinlik oʻlchagichlar | ISO 2178:2016, ISO 2360:2017 | Poʻlatdagi qoplamalar uchun magnit usuli, magnit boʻlmagan metallarda — uyurma tok usuli |
| Uzib olish usulida adgeziya | ISO 4624:2023; qabul qilish — ISO 16276-1:2025 | Talab qilinadigan qiymat, asbobning turi va ishlab chiqaruvchisi oldindan belgilanadi: turli asboblar natijalarini solishtirib boʻlmaydi |
| Toʻrsimon va X-simon kesik | ISO 2409:2020; qabul qilish — ISO 16276-2:2025 | ISO 2409 — empirik sinov, adgeziyani oʻlchash emas; qalinligi 250 mkm dan ortiq qoplamalar uchun yaroqsiz |
| Yaxlitlik (gʻovaklar) | ISO 29601:2026 | Asbob turi elektr oʻtkazmaydigan qoplama qalinligiga qarab tanlanadi |
| Nuqsonlarni baholash | ISO 4628, 1–8 va 10-qismlar | Pufakchalar, zanglash, yorilish, koʻchish, boʻrlanish va kesik atrofidagi korroziyani belgilashning yagona tizimi |
| Laboratoriyadagi chidamlilik | ISO 9227:2022, ISO 6270, ISO 2812 | Tuz tumani, namlik, suyuqliklar; ISO 9227 materiallarni reytinglash va uzoq muddatli chidamlilikni bashorat qilish uchun moʻljallanmagan |
2023–2026-yillarda ISO 4624, ISO 16276-1, ISO 16276-2 va ISO 29601 ning yangi tahrirlari chiqdi; eski spetsifikatsiyalarda oldingilariga havolalar uchraydi va hujjatni yangilashda buni tekshirib koʻrish kerak.
Metall qoplamalar va dupleks tizimlar
Buyumlarni issiq usulda ruxlashni ISO 1461:2022, rux qoplamalari boʻyicha tavsiyalarni ISO 14713-1:2017 va ISO 14713-2:2019, rux va alyuminiyni gaz-termik purkashni ISO 2063-1:2019 va ISO 2063-2:2017 tartibga soladi. Rux ustidan boʻyashni ISO 1461 tartibga solmaydi: bunday sirtlarni tayyorlash ISO 12944-4 da, rux va metallangan qoplama ustidagi tizimlarni laboratoriyada tekshirish esa ISO 12944-6 da tavsiflangan.
Oʻzbekistonda qoʻllanilishi
«Standartlashtirish toʻgʻrisida»gi Qonunga (OʻRQ-800) koʻra, xalqaro standartlar Oʻzbekistonda standartlashtirish boʻyicha milliy organning ularni amalga kiritish toʻgʻrisidagi qarori asosida milliy standartlar bilan bir qatorda qoʻllaniladi. ISO 12944, ISO 8501-1, ISO 2409 yoki ISO 4624 ni qabul qiluvchi milliy standartlarni rasmiy manbalarda topmadik. ISO 12944 turkumi oʻzgartirishlar bilan (MOD) davlatlararo GOST 34667.1–34667.9 sifatida qabul qilingan: Oʻzbekiston 1–7 va 9-qismlarni qabul qilish uchun ovoz bergan, 8-qismga esa keyinroq qoʻshilgan. ISO 19840 (GOST 35271-2025), ISO 2808 (GOST 31993-2024), ISO 4624 (GOST 32299-2025) va ISO 2409 (GOST 31149-2014) ham xuddi shunday qabul qilingan. Korroziyaga qarshi himoyani loyihalash boʻyicha amaldagi meʼyorlar — ShNQ 2.03.11-24 — ISO 12944 ga havola qilmaydi, shuning uchun ISO talablari loyihaga shartnoma va buyurtmachi spetsifikatsiyasi orqali kiradi. Batafsil — «Oʻzbekistonda korroziyaga qarshi himoya meʼyorlari» sahifasida.
ISO standartlarining tahrirlari va maqomi haqidagi maʼlumotlar 2026-yil oktyabr holatiga koʻra ISO ochiq maʼlumotlari (ISO Open Data, iso_deliverables_metadata toʻplami, ODC-By 1.0) asosida keltirilgan. Qoʻllashdan oldin amaldagi tahririni tekshiring.
Obyektingiz uchun ISO 12944 boʻyicha talablarni tuzish kerakmi? Zonalar boʻyicha muhit toifalarini aniqlaymiz, tizim, qalinliklar va nazorat tartibini tanlaymiz. Telefon, WhatsApp, Telegram: +998 94 094 52 27. Elektron pochta: info@ognezashita.uz.