Nazorat uchun meʼyoriy baza nima uchun kerak
Qoplamalar ishdan chiqishining aksariyati material tanlashda emas, balki ishlar jarayonida yuzaga keladi: boʻyoq changli yoki tuz bilan ifloslangan sirtga, kondensat paytida, yetarli boʻlmagan qalinlikda yoki qirralarni boʻyamasdan surtilgan. Bunday xatolar qabul qilishdan oldin aniqlanishi uchun har bir parametrning oʻz oʻlchash usuli va oʻz standarti bor, qabul qilish mezonlari esa oldindan spetsifikatsiya va nazorat rejasiga yoziladi. Quyida — poʻlat va betonni korroziyaga qarshi himoya qilishda nima nazorat qilinishi, turli tizimlarning qaysi hujjatlari boʻyicha va natijalar qanday rasmiylashtirilishi. Obyektda nazoratni qanday tashkil qilishimiz haqida — «Qoplamalar texnik nazorati» va «Sinovlar va sifat nazorati» sahifalarida.
Nima va qaysi standartlar boʻyicha oʻlchanadi
| Parametr | ISO | ASTM, AMPP | GOST va Oʻzbekiston meʼyorlari |
|---|---|---|---|
| Surtish sharoitlari: havo va sirt harorati, namlik, shudring nuqtasi | ISO 8502-4 | ASTM E337 (psixrometr bilan namlik) | QR 04.01-23 — surtishning eng past haroratlari |
| Poʻlatni tozalash darajasi | ISO 8501-1 … 8501-4 | SSPC-SP va NACE, SSPC-VIS etalon fotosuratlari | GOST 9.402-2004, GOST R ISO 8501-1-2014 |
| Qoldiq chang | ISO 8502-3 | — | — |
| Sirtdagi suvda eriydigan tuzlar | ISO 8502-6, ISO 8502-9; xloridlar — ISO 8502-2, ISO 8502-5 | — | — |
| Abraziv va siqilgan havo | ISO 11124, ISO 11126 | ASTM D4940, ASTM D4285 | GOST 9.010-80 |
| Gʻadir-budurlik profili | ISO 8503-1 … 8503-5 | ASTM D4417 | — |
| Hoʻl qatlam qalinligi | ISO 2808 | ASTM D4414 | GOST 31993-2024 |
| Quruq qatlam qalinligi | ISO 2808, ISO 19840, ISO 2178, ISO 2360 | SSPC-PA 2, ASTM D7091; beton boʻyicha — ASTM D6132 | GOST 31993-2024, GOST 35271-2025 |
| Adgeziya | ISO 4624, ISO 16276-1, ISO 2409, ISO 16276-2 | ASTM D4541; beton boʻyicha — ASTM D7234; ASTM D3359 | GOST 32299-2025, GOST 31149-2014, GOST 32702.2-2014, GOST 15140-2026; mezonlar — ShNQ 2.03.11-24 |
| Yaxlitlik | ISO 29601 | ASTM D5162, NACE SP0188; beton boʻyicha — ASTM D4787 | QR 04.01-23 boʻyicha qabul qilishda tekshiriladi |
| Qotish | — | ASTM D4752 (etilsilikatli rux gruntlari), ASTM D5402 | — |
| Tashqi koʻrinish va nuqsonlar | ISO 4628 | ASTM D610, ASTM D714 | GOST 9.407-2015 |
| Boʻyashdan oldin beton | — | SSPC-SP 13/NACE No. 6, ASTM D4258, ASTM D4259, ASTM D4263, ASTM F2170 | — |
Jadvalda belgilar yilsiz berilgan. Amaldagi tahrirlar va soʻnggi yillardagi almashtirishlar — ISO, AQSh va Rossiya standartlari haqidagi sahifalarda.
Qabul qilish mezonlari qanday belgilanadi
Usul standarti «qanday oʻlchash» degan savolga javob beradi, lekin har doim ham «qancha yetarli» degan savolga emas. Raqamlar uch manbadan keladi:
- Meʼyorlar. Oʻzbekistonda ShNQ 2.03.11-24, masalan, poʻlat konstruksiyalarning boʻyoq-lak qoplamalari adgeziyasiga talablarni belgilaydi: 250 mkm gacha — toʻrsimon kesik boʻyicha 2 balldan oshmasligi, qalinroq qoplamalar uchun — X-simon kesik boʻyicha 1 balldan oshmasligi yoki uzib olishda kamida 4 MPa.
- Qabul qilish standartlari. ISO 19840 va GOST 35271-2025 gʻadir-budur poʻlatda qalinlikni baholash uchun tanlab olish rejasi va qoidalarini, ISO 16276-1 va ISO 16276-2 — adgeziya uchun, Amerika amaliyotida SSPC-PA 2 esa qalinlik oʻlchovlari chastotasini va uni cheklash darajalarini belgilaydi. ISO 16276-1 faqat talab qilinadigan qiymat, asbob turi va ishlab chiqaruvchisi oldindan koʻrsatilgan boʻlsagina qoʻllaniladi: turli uzib olish asboblarining natijalarini solishtirib boʻlmaydi.
- Spetsifikatsiya va texnik varaqa. Qatlamlarning nominal qalinligi, tuzlar va changning ruxsat etilgan chegaralari, gʻadir-budurlik profili, yaxlitlikni tekshirishdagi kuchlanish, surtish sharoitlarini loyiha, buyurtmachi spetsifikatsiyasi va material ishlab chiqaruvchisining hujjatlari belgilaydi.
Agar mezon ishlar boshlanishidan oldin yozib qoʻyilmasa, qabul qilishda bahs deyarli muqarrar: pudratchi va buyurtmachi turli asboblar bilan oʻlchaydi va turli qoidalar boʻyicha hisoblaydi.
Inspektorlar malakasi
| Sertifikatlash sxemasi | Kim yuritadi | Darajalar |
|---|---|---|
| Coatings Inspector Program (CIP) | AMPP | Basic Coatings Inspector (CIP Level 1), Certified Coatings Inspector (CIP Level 2), Senior Certified Coatings Inspector (CIP Level 3) |
| FROSIO | Sirtga ishlov berish va izolyatsiya inspektorlarini sertifikatlash boʻyicha Norvegiya organi | Inspector Level I (nomzod), Level II, Level III |
| Protective Coating Inspector | Institute of Corrosion (ICorr), Buyuk Britaniya | Level 1, Level 2, Level 3 |
| BGAS-CSWIP Painting Inspector | TWI Certification Ltd | Grade 2 va Grade 1 (eng yuqori) |
Obyektda qaysi sxema kerakligini buyurtmachi hal qiladi — talab odatda spetsifikatsiyada yozilgan boʻladi. AMPP bayonotiga koʻra, uning dasturi standartlar va talablarda avvalgi NACE CIP va SSPC PCI dasturlari oʻrnini asta-sekin egallaydi. ISO qoplamalar inspektorlarining kompetensiyasi boʻyicha alohida standart — ISO 24959 ni ishlab chiqmoqda; 2026-yil oktyabr holatiga koʻra bu ovoz berish yakunlangan loyiha. Metall boʻyicha boʻyash ishlari inspektorlari uchun umumiy koʻrsatmalarni ASTM D3276-21, boʻyash ishlarini bajarish va ularni nazorat qilish tartibini esa ISO 12944-7 beradi. Amerika amaliyotida boʻyash pudratchilarining malakasini AMPP QP 1 va QP 3 dasturlari tasdiqlaydi, NORSOK M-501:2022 esa boʻyash sexlari va ijrochilar malakasiga talablarni alohida aniqlashtiradi.
Nazorat hujjatlari
- Nazorat va sinovlar rejasi (ITP) — bosqichlar boʻyicha tekshiruvlar: nima, qaysi usul bilan va qaysi standart boʻyicha, qanchalik tez-tez, qaysi mezon boʻyicha va kim tekshiradi; ishlar qabul qilinmasdan davom ettirilmaydigan (hold), buyurtmachi ishtirokidagi (witness) va hujjatlarni tekshirish (review) nuqtalari. Uni qanday tayyorlashimiz — «Boʻyash spetsifikatsiyalari» sahifasida.
- Kundalik hisobotlar — vaqt boʻyicha iqlim va shudring nuqtasi, sirtni tayyorlash, material partiyalari, hoʻl va quruq qatlam qalinliklari, chetga chiqishlar va koʻrilgan choralar.
- QR 04.01-23 boʻyicha daftar va dalolatnomalar — Oʻzbekistonda reglament korroziyaga qarshi ishlarni qayd etish daftarini yuritish, oraliq ishlarga dalolatnomalar va himoya qoplamasini qabul qilish dalolatnomasini rasmiylashtirishni talab qiladi.
- Nazorat uchastkalari — ISO 12944-8 ularni ishlar sifatini va tizimning foydalanish jarayonida oʻzini tutishini baholash uchun nazarda tutadi.
- Yakuniy hujjatlar toʻplami — oʻlchov bayonnomalari, materiallarga oid hujjatlar, dalolatnomalar, nomuvofiqliklar roʻyxati va ularni bartaraf etish belgilari.
Nazoratdagi keng tarqalgan xatolar
- Qalinlik oʻlchagich tekshirilmagan va gʻadir-budur sirt uchun sozlanmagan, shuning uchun qalinlik muntazam ravishda oshirib yoki kamaytirib koʻrsatiladi.
- Spetsifikatsiyada «uzib olish usulida adgeziya» deb yozilgan, ammo asbob ham, talab qilinadigan qiymat ham koʻrsatilmagan — natijani solishtirishga hech narsa yoʻq.
- Sirt faqat koʻz bilan baholangan: koʻzga koʻrinmaydigan tuzlar va chang tekshirilmagan.
- Tanlab olish rejasisiz oʻrtacha qiymat boʻyicha qabul qilish — qirralar va tugunlardagi yupqa joylar eʼtibordan chetda qoladi.
- Suvga botirilgan holatda ishlaydigan qoplamalar va kimyoviy himoya uchun yaxlitlik tekshirilmagan, holbuki bitta gʻovak ham plyonka ostidagi korroziyaning boshlanishiga aylanishi mumkin.
Spetsifikatsiyangiz uchun nazorat rejasi yoki qoplamalarni mustaqil inspeksiya qilish kerakmi? ITP tuzamiz, oʻlchovlarni bajaramiz va meʼyorlar hamda buyurtmachi talablari boʻyicha hisobotlarni rasmiylashtiramiz. Telefon, WhatsApp, Telegram: +998 94 094 52 27. Elektron pochta: info@ognezashita.uz.