Uglevodorodli va oqimli yongʻindan himoya: epoksid qoplamalar

Uglevodorodli yongʻin oddiy yongʻindan nimasi bilan farq qiladi

Turar joylar, ofislar va aksariyat sexlar uchun meʼyorlar yogʻoch, qogʻoz, matolar va plastmassalar yonadigan «standart» yongʻinga asoslanadi. Bunday yongʻinda harorat asta-sekin koʻtariladi. Neftni qayta ishlash zavodlari, gaz konlari, kimyo va energetika obyektlarida ssenariy boshqacha: neft mahsulotlari toʻkilib yonganda harorat dastlabki daqiqalardayoq juda yuqori darajaga chiqadi, konstruksiyaga tushadigan issiqlik oqimi esa ancha kuchli boʻladi.

Alohida va bundan ham ogʻirroq holat — oqimli yongʻin (jet fire). U yonuvchi gaz yoki suyuqlik bosim ostida shikastlangan quvur yoki apparatdan otilib chiqib, mashʼal boʻlib yonganda yuzaga keladi. Bunday oqim nafaqat qizdiradi, balki mustahkam boʻlmagan qoplamani mexanik ravishda «uchirib ketadi». Shu sababli neft-gaz sohasi uchun materiallar alohida usullar boʻyicha sinovdan oʻtkaziladi va alohida sertifikatlar bilan tasdiqlanadi.

Hujjatlarda uchraydigan sinov usullari

• UL 1709 — tez rivojlanuvchi uglevodorodli yongʻin sharoitida konstruksiyalarni olovga chidamlilikka sinash boʻyicha Amerika standarti. Xalqaro neft-gaz kompaniyalarining spetsifikatsiyalarida koʻpincha aynan shu standartga havola qilinadi.
• Yevropa standartlari boʻyicha uglevodorod harorat egri chizigʻi (EN 1363 seriyasi va unga bogʻliq standartlar) — Yevropa sinov tizimidagi maʼnosi jihatidan oʻxshash harorat rejimi.
• ISO 22899-1 — olovdan himoya materiallarining oqimli yongʻinga chidamliligini sinash usuli.
• ISO 20088 seriyasi — kriogen toʻkilishlarga chidamlilik; suyultirilgan tabiiy gaz (LNG) obyektlari uchun dolzarb.
• UL 2431 va NORSOK M-501 — qoplamaning atmosfera sharoitidagi chidamliligini sinash; ikkinchisi dengizdagi obyektlar uchun keng qoʻllaniladi.

Loyiha yoki buyurtmachining texnik topshirigʻida material qaysi usulga mos kelishi kerakligi odatda aniq koʻrsatiladi. Agar spetsifikatsiyada «jet fire» deb yozilgan boʻlsa, faqat uglevodorod egri chizigʻi boʻyicha sinovdan oʻtgan boʻyoq toʻgʻri kelmaydi.

Qanday materiallar qoʻllaniladi

Epoksid koʻpchiydigan qoplamalar

Bular quruq qoldigʻi 100 % boʻlgan, yaʼni deyarli erituvchisiz ikki yoki koʻp komponentli tizimlardir. Qizdirilganda ular koʻpchiydi, biroq yupqa qatlamli boʻyoqlardan farqli oʻlaroq, oqim zarbasiga bardosh bera oladigan zich va mustahkam koks qatlamini hosil qiladi. Koʻplab tizimlar sinov natijalari talab qiladigan zonalarda toʻr yoki shisha mato bilan armaturalanadi; baʼzi materiallarda cheklangan chegaralar uchun armaturalashsiz tasdiqlangan yechimlar ham bor.

Epoksid tizimlarning muhim afzalligi — olovdan himoya va korroziyaga qarshi himoyaning bitta paketda birlashganidir. Ular atmosfera, kimyoviy moddalar va mexanik taʼsirlarga chidamli, koʻpincha sexda yoki modullarni yigʻish maydonchasida qoplanadi, bu esa obyektdagi ishlar hajmini qisqartiradi.

Sementli qoplamalar

Zich sementli va sement-vermikulitli tarkiblar — kolonnalar, apparat tayanchlari va estakadalar uchun sinalgan muqobil yechim. Ular epoksid qoplamalarga qaraganda ogʻirroq, lekin zarba va suv oqimiga chidamli, baʼzi markalari esa qoʻshimcha ravishda kriogen toʻkilishdan ham himoya qiladi. Batafsil — «Olovdan himoya suvoqlari» sahifasida.

Tizimni qanday tanlash kerak

• Yongʻin ssenariysi va vaqt. Uglevodorodli toʻkilma yongʻin (pool fire), oqimli yongʻin yoki ularning birgalikdagi taʼsiri; talab qilinadigan vaqt — loyiha va xavflar tahliliga koʻra.
• Nimani himoya qilamiz. Estakadalarning kolonna va balkalari, apparat tayanchlari, kolonna yubkalari, sigʻimlar, devorlar va pardevorlar, kabel trassalari. Har bir element turi uchun ishlab chiqaruvchi oʻz qalinlik jadvallarini beradi.
• Kesimning massivligi. Oddiy olovdan himoyadagi kabi, bu yerda ham qizdiriladigan perimetrning kesim yuziga nisbati (Hp/A) hal qiluvchi rol oʻynaydi.
• Kritik harorat. Neft-gaz obyektlari uchun uni koʻpincha buyurtmachi oʻz standartlarida belgilaydi — bu qalinlikka bevosita taʼsir qiladi.
• Foydalanish sharoitlari. Dengiz iqlimi, harorat oʻzgarishlari, sirtning ishchi harorati, mahsulot bilan bevosita aloqa.
• Korroziyaga qarshi himoya tizimi. Grunt va zarur boʻlsa qoplovchi qatlam — faqat olovdan himoya materiali bilan birga sinovdan oʻtgan roʻyxatdan tanlanadi.
• Qoplash joyi. Sex, modullarni yigʻish maydonchasi yoki obyekt — uskunani tanlash va qotish muddatlari shunga bogʻliq.

Odatiy xatolar

• Neft mahsulotlari bilan ishlaydigan ochiq qurilmada «fuqarolik» binolariga moʻljallangan yupqa qatlamli boʻyoqni qoʻllash.
• Faqat uglevodorod egri chizigʻi boʻyicha olingan sertifikatni «jet fire» talabi oʻrniga taqdim etish.
• Tizimda nazarda tutilgan joylarda armaturalashdan voz kechish.
• Sirtni yomon tayyorlash: epoksid olovdan himoya qoplamasi yuqori sinfdagi korroziyaga qarshi tizimlar kabi sifatli tayyorlashni talab qiladi.
• Qoplama uchlari va tutashuv joylarini germetiklamaslik — namlik ular orqali qoplama ostiga kiradi.
• Shikastlangan joylarni oʻsha tizim materiali bilan emas, «qoʻl ostidagi narsa» bilan taʼmirlash.

Yetakchi ishlab chiqaruvchilarning materiallari

• Chartek 1709 — International (AkzoNobel) — uglevodorodli va oqimli yongʻin uchun bor birikmalarisiz epoksid tizim, olovdan himoya va korroziyaga qarshi himoya bitta qatlamda.
• Chartek 7 — International (AkzoNobel) — uzoq davom etadigan toʻkilma yongʻinlar hamda oqimli yongʻinlar uchun epoksid qoplama.
• Thermo-Lag 3000-P — Carboline — neft-kimyo obyektlaridagi poʻlat, sigʻimlar va kabel trassalari uchun egiluvchan epoksid qoplama.
• Pyroclad X1 — Carboline — quruqlikdagi va dengizdagi obyektlar uchun oqimli yongʻinga sertifikatlashtirilgan epoksid qoplama.
• FIRETEX M90/03 — Sherwin-Williams — uglevodorodli yongʻin uchun kriogen toʻkilishga ham sinovdan oʻtgan epoksid tizim.
• PPG PITT-CHAR NX — PPG — toʻkilma yongʻin, oqimli yongʻin va portlashdan himoya qiluvchi egiluvchan epoksid tizim.
• Pyrocrete 241 — Carboline — uglevodorodli va oqimli yongʻin boʻyicha reytinglarga ega sementli olovdan himoya tarkibi.
• Promat FENDOLITE MII — Promat — poʻlat, sferalar, rezervuarlar va beton uchun purkaladigan sement-vermikulitli qoplama.
• Jotun Jotachar 1709 — Jotun — uglevodorodli va oqimli yongʻin uchun toʻrsiz epoksid koʻpchiydigan qoplama.
• Jotun Jotachar JF750 va JF750 XT — Jotun — toʻkilgan suyuqlik yongʻini va oqimli yongʻin uchun toʻrsiz epoksid tizimlar; XT — oʻta sovuq iqlim uchun.
• Jotun Jotachar 1709 XT — Jotun — poʻlatni uglevodorodli yongʻindan himoya qiluvchi epoksid qoplama, toʻrsiz 60 daqiqagacha.
• PPG PITT-CHAR XP — PPG — uglevodorodli va oqimli yongʻin hamda kriogen toʻkilishlardan himoya qiluvchi elastik epoksid qoplama.
• Chartek 2218 — International (AkzoNobel) — uglevodorodli va oqimli yongʻin hamda kriogen taʼsirdan himoya qiluvchi borsiz epoksid qoplama.
• Chartek 8E — International (AkzoNobel) — uglevodorodli va oqimli yongʻindan himoya qiluvchi borsiz epoksid koʻpchiydigan qoplama.
• Chartek 7E — International (AkzoNobel) — uglevodorodli va oqimli yongʻindan 2 soatgacha himoya qiluvchi oʻz-oʻzini mustahkamlovchi epoksid qoplama.
• Chartek ONE — International (AkzoNobel) — uglevodorodli yongʻindan 3 soatgacha himoya qiluvchi borsiz va toʻrsiz epoksid qoplama.
• Chartek 1620CSP — International (AkzoNobel) — poʻlatni kriogen suyuqlik toʻkilishi, uglevodorodli va oqimli yongʻindan himoya qiluvchi epoksid qoplama.
• Chartek 2218E — International (AkzoNobel) — −10 °C da ham qoplanadigan, uglevodorodli va oqimli yongʻindan himoya qiluvchi borsiz epoksid qoplama.
• Chartek 1960CSP — International (AkzoNobel) — kriogen suyuqlikning uzoq toʻkilishi, uglevodorodli va oqimli yongʻindan himoya qiluvchi epoksid qoplama.

Koʻp beriladigan savollar

Epoksid olovdan himoya qoplamasini oddiy binoda ishlatish mumkinmi?

Ha, sellyulozali yongʻin uchun ham epoksid tizimlar mavjud. Ular yuqori mexanik va atmosferaga chidamlilik yoki sexda qoplash zarur boʻlgan joylarda tanlanadi. Biroq odatiy bino uchun bu, qoida tariqasida, yupqa qatlamli boʻyoqdan qimmatroq.

Epoksid olovdan himoya qoplamasi ustidan yakuniy qatlam kerakmi?

Bu tizim va muhitga bogʻliq. Baʼzi materiallar yakuniy qatlamsiz atmosferaga chidamlilikka sinovdan oʻtkazilgan, boshqalariga esa u ultrabinafsha nurlardan himoya uchun yoki buyurtmachi talabiga koʻra kerak. Javobni texnik varaqa va tizim spetsifikatsiyasi beradi.

Qaysi biri muhimroq — UL 1709 yoki ISO 22899?

Bular turli sinovlar: birinchisi toʻkilma yongʻinni, ikkinchisi esa oqim zarbasini modellashtiradi. Agar xavflar tahlilida ikkala ssenariy ham boʻlsa, material ikkalasi boʻyicha ham tasdiqlangan boʻlishi kerak.

Nima uchun epoksid tizimlar sexda qoplanadi?

Sexda haroratni, sirt tayyorlanishini va qalinlik nazoratini taʼminlash osonroq, obyektga esa allaqachon himoyalangan elementlar keladi. Joyida faqat elementlar tutashgan joylarni berkitish va shikastlarni taʼmirlash qoladi.