Betonni korroziyadan himoya qilish boʻyicha hujjatlar
Beton va temir-beton himoyasi loyihada koʻzda tutiladi va u ikki guruh hujjatlarga tayanadi. Birinchisi muhit qanchalik agressiv va qanday choralar kerak degan savollarga javob beradi: Oʻzbekistonda bu ShNQ 2.03.11-24, davlatlararo tizimda — GOST 31384-2017, Rossiyada ularga SP 28.13330.2017 qoʻshiladi. Ikkinchisi sirtni himoya qilish tizimlarining oʻzini va sinov usullarini tavsiflaydi: GOST 32017-2012 va GOST 31383-2008.
| Hujjat | Mavzu | 2026-yil oktyabr holatiga koʻra maqomi |
|---|---|---|
| ShNQ 2.03.11-24 | Harorati −40 dan +50 °C gacha boʻlgan agressiv muhitlardagi beton, temir-beton va boshqa konstruksiyalar himoyasini loyihalash | Oʻzbekistonda 28.02.2025 yildan amal qiladi, QMQ 2.03.11-96 oʻrnini egallagan |
| GOST 31384-2017 | Harorati −70 dan +50 °C gacha boʻlgan agressiv muhitlardagi beton va temir-beton konstruksiyalar himoyasini loyihalashga talablar | Davlatlararo, Rossiyada GOST 31384-2008 oʻrniga 01.03.2018 yildan amal qiladi. Davlatlararo kengash katalogiga koʻra Oʻzbekiston 2017-yilgi tahririga qoʻshilgan, 2008-yilgi tahririga — yoʻq |
| SP 28.13330.2017 | Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilishni loyihalash | Rossiya hujjati, 1–4-son oʻzgartirishlar bilan amal qiladi |
| GOST 32017-2012 | Taʼmirda beton sirtini himoya qilish tizimlari: gidrofoblovchi shimdirish, shimdirish, qoplama | Davlatlararo, Rossiyada 01.01.2014 yildan; Oʻzbekiston qabul qilish uchun ovoz bergan |
| GOST 31383-2008 | Beton, poʻlat armatura va himoya qoplamalarining korroziyaga chidamliligini sinash usullari | Rossiyada 01.07.2010 yildan amal qiladi; davlatlararo kengash katalogida Oʻzbekiston qoʻshilganlar orasida yoʻq, lekin ShNQ 2.03.11-24 unga havola qiladi |
| QR 04.01-23 | Konstruksiyalarni, jumladan beton va temir-beton konstruksiyalarni korroziyadan himoya qilish ishlarini bajarish va qabul qilish | Oʻzbekiston qurilish reglamenti, QMQ 3.04.02-97 oʻrniga 31.10.2023 yilda tasdiqlangan |
| OʻzMSt EN 206:2025 | Beton: texnik talablar, muhit taʼsiri sinflari, ishlab chiqarish va muvofiqlikni tasdiqlash | Oʻzbekistonning milliy standarti, EN 206:2013+A2:2021 ga identik, 26.10.2025 yildan amal qiladi |
Himoyaga talablarni nima belgilaydi
- Muhit sinfi — beton va armaturaga qaysi yemirilish mexanizmi xavf soladi: karbonlanish, xloridlar, dengiz suvi, muzlash, tuproqlar va suvlarning kimyoviy agressiyasi (quyidagi jadval).
- Agressiv taʼsir darajasi. ShNQ 2.03.11-24 taʼsirni muhitning fizik holati — gaz, suyuqlik, qattiq moddalar, tuproq — va agressiya turini: sulfatli, magnezial, kislotali, ishqoriy, biologik, shuningdek navbatma-navbat muzlash va erishni hisobga olgan holda agressiv boʻlmagan, kuchsiz, oʻrtacha va kuchli agressiv (I–IV) taʼsirlarga ajratadi.
- Inshootning xizmat muddati va masʼuliyati. ShNQ 2.03.11-24 va GOST 31384-2017 dagi himoya choralari 50 yillik foydalanishga moʻljallangan. Agar beton yoki temir-beton konstruksiya 100 yil xizmat qilishi kerak boʻlsa yoxud inshoot KS-3 sinfiga mansub boʻlsa, muhit bir daraja agressivroq deb qabul qilinadi; daraja allaqachon eng yuqori boʻlsa, himoya maxsus loyiha boʻyicha ishlab chiqiladi.
- Taʼsirlarning birgalikda kelishi. Agressiv muhit mexanik yuklama — yuqori kuchlanishlar, dinamik taʼsirlar, odamlar va transport harakatidan ishqalanib yeyilish bilan birga taʼsir qilganda, agressivlik darajasi bir pogʻonaga oshiriladi. Agar doimiy taʼsir qiluvchi muhit 20 °C dan issiqroq boʻlsa, daraja har 10 °C uchun bir pogʻonaga oshiriladi. Suyuq muhitlardagi massiv armaturalangan konstruksiyalar uchun esa, aksincha, daraja bittaga pasaytiriladi.
- Dastlabki maʼlumotlar (ShNQ 2.03.11-24 boʻyicha): iqlim va xonalarning namlik rejimi, yer osti suvlarining tarkibi va sathi boʻyicha qidiruv ishlari, tuproq va suvdagi agressiv moddalar, daydi toklar, asosiy shamol yoʻnalishini hisobga olgan holda gazlar va aerozollar, mexanik, issiqlik va biologik taʼsirlar. Rekonstruksiyada ularga GOST 31937-2011 boʻyicha texnik tekshiruv natijalari va shikastlanishlar sabablari tahlili qoʻshiladi.
Muhit sinflari
ShNQ 2.03.11-24 ning 1-ilovasidagi muhitlar tasnifi GOST 31384-2017 ning A ilovasidagi kabi tuzilgan; X sinflari indekslari Oʻzbekistonda OʻzMSt EN 206:2025 sifatida qabul qilingan EN 206 bilan ham mos keladi. Sinf konstruksiyaning har bir sirti uchun, taʼsirlar bir nechta boʻlsa — ularning birikmasi uchun belgilanadi.
| Guruh | Sinflar | Nimani tavsiflaydi |
|---|---|---|
| Agressiya belgilarisiz | X0 | Muzlash, ishqalanib yeyilish va kimyoviy taʼsirga uchramaydigan armaturasiz beton; quruq sharoitdagi temir-beton |
| Karbonlanish | XC1–XC4 | Karbonlanish tufayli armatura korroziyasi — doimiy quruq yoki doimiy nam sharoitdan tortib navbatma-navbat namlanish va qurishgacha |
| Dengiz suvidan tashqari xloridlar | XD1–XD3 | Xlorid aerozollari, xloridli sanoat suvlari, muzga qarshi reagentlar sachrashlari |
| Dengiz suvi | XS1–XS3 | Bevosita aloqasiz tuzli aerozollardan tortib suv sathi oʻzgarib turadigan va sachrash zonasigacha |
| Muzlash va erish | XF1–XF4 | Suvga toʻyinganlik darajasi va muzga qarshi tuzlar mavjudligiga qarab |
| Tuproqlar va suvlarning kimyoviy agressiyasi | XA1–XA3 | Kuchsiz, oʻrtacha va kuchli; chegaraviy konsentratsiyalar — meʼyorlar ilovalarining jadvallarida va EN 206 da |
| Toʻldiruvchining ishqoriy reaksiyasi | WO, WF, WA, WS | Beton namligi, ishqorlarning tashqaridan kelishi va dinamik yuklamaga qarab |
Birlamchi, ikkilamchi va maxsus himoya
ShNQ 2.03.11-24 choralarning uch turini ajratadi. Birlamchi himoya — konstruktiv yechimlar va materiallar: sement turi, beton oʻtkazuvchanligi, armaturaning korroziya xususiyatlari, qoʻyma detallarni himoya qilish, himoya qatlamining qalinligi va yoriqlar ochilish kengligini cheklash. Ikkilamchi himoya — qoplamalar, shimdiriladigan tarkiblar, yopishtiriladigan izolyatsiya, oblitsovka, gidrofobizatorlar va biotsidlar bilan ishlov berish. Maxsus himoya — kondensatsiyani bartaraf etish, suv oqimini tashkil etish, drenaj, elektrokimyoviy himoya. Kuchsiz agressiv muhitda birlamchi himoya va asoslanganda ikkilamchi himoya qoʻllaniladi; oʻrtacha va kuchli agressiv muhitda esa muhitning konstruksiya materialiga kirishini cheklaydigan yoki istisno qiladigan materiallar va qoplamalar qoʻllaniladi.
ShNQ 2.03.11-24 sirtni himoya qilish turini taʼsir xususiyati bilan bogʻlaydi:
| Taʼsir | Sirt himoyasi |
|---|---|
| Gazlar va qattiq aerozollar | Boʻyoq-lak qoplamalari |
| Suyuq muhitlar, qattiq agressiv muhit bilan bevosita aloqa | Qalin qatlamli mastikali boʻyoq-lak qoplamalari |
| Tuproqdagi namlik | Yopishtiriladigan qoplamalar |
| Suyuq muhitlar va tuproq | Kimyoviy chidamli materiallar bilan zichlovchi shimdirish |
| Suv va yogʻinlar bilan davriy namlanish, kondensat | Gidrofoblash |
| Suyuqliklar davriy taʼsir qiladigan gaz muhiti, namlanish, kondensat | Yupqa qatlamli polimer-sement qoplamalari |
| Suyuq muhitlarning doimiy taʼsiri | Qalin qatlamli polimer-sement qoplamalari |
| Kislota hosil qiluvchi bakteriyalar va zamburugʻlar | Biotsid materiallar |
GOST 32017-2012 boʻyicha sirtni himoya qilish tizimlari
GOST 32017-2012 (EN 1504-2:2004, NEQ) uchta usulni — gidrofoblovchi shimdirish, shimdirish va qoplamani — meʼyorlaydi va ularni GOST 32016-2012 tamoyillari: kirib kelishdan himoya, namlik miqdorini tartibga solish, fizik va kimyoviy chidamlilik, elektr qarshiligini oshirish bilan bogʻlaydi. Har bir usul uchun standart asosiy va qoʻshimcha koʻrsatkichlarni ajratadi: CO₂ va suv bugʻi oʻtkazuvchanligi, kapillyar suv shimuvchanlik, uzib olishdagi yopishish mustahkamligi, yoriqlarni yopish qobiliyati, tuzlar bilan va tuzlarsiz muzlash va erishga, issiqlik zarbasiga, kimyoviy taʼsirga va zarbaga chidamlilik, shimdiriladigan tarkiblarning singish chuqurligi, xlorid-ionlar diffuziyasi. Tanlash tartibi quyidagicha: konstruksiya holatini va yemirilish sabablarini baholash, tamoyilni, soʻngra usul va koʻrsatkichlar toʻplamini aniqlash.
ShNQ 2.03.11-24 buni oʻz talablari bilan toʻldiradi. Beton himoyasi materiallari va tizimi GOST 32017-2012 boʻyicha tanlanadi, boʻyoq-lak materiallari GOST 33290-2015 ga mos kelishi kerak, himoya qoplamalari tizimining beton bilan yopishish mustahkamligi — kamida 1,0 MPa. Surtishdan oldin sirt qatlamining gʻadir-budurligi, mustahkamligi, ishqoriyligi va namligi, yemirilishlar, oʻtkir qirralar va ifloslanishlar yoʻqligi tekshiriladi. Sirt qatlami siqilishda betonda 15 MPa dan, sement-qum qorishmasida esa 8 MPa dan kam boʻlmagan yuklamaga bardosh berishi kerak. Organik erituvchili tarkiblar ostida qalinligi 20 mm boʻlgan qatlamning namligi massa boʻyicha koʻpi bilan 4 %, suv asosidagi tarkiblar ostida esa koʻpi bilan 10 % boʻlishi kerak.
Oʻzbekistondagi obyektda Rossiya meʼyorlari boʻyicha bajarilgan loyiha
SP 28.13330.2017 va GOST 31384-2017 xuddi shu sxema boʻyicha tuzilgan — muhit sinfi, agressivlik darajasi, xizmat muddati, — lekin ular oʻz jadvallariga ega mustaqil hujjatlardir. Agar himoya boʻlimi Rossiya qoidalar toʻplami boʻyicha bajarilgan boʻlsa, Oʻzbekistonga bogʻlashda u ShNQ 2.03.11-24 boʻyicha tekshiriladi: muhit sinfi va agressivlik darajasi, beton va himoya qatlamiga talablar, ikkilamchi himoya turi va uning sifatiga talablar. Rossiya hujjatlari haqida — «Rossiyada korroziyaga qarshi himoya meʼyorlari» sahifasida, loyihalarni Oʻzbekiston meʼyorlariga moslashtirish haqida — «Loyiha hujjatlarini moslashtirish» sahifasida.
Ishlarni bajarish va qabul qilish
Oʻzbekistonda beton va temir-beton konstruksiyalarni himoya qilish ishlari QR 04.01-23 qurilish reglamenti boʻyicha bajariladi: ishlab chiqarish nazorati maʼlumotlari korroziyaga qarshi ishlar qayd daftarida yuritiladi, har bir oraliq bosqich dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi, tayyor qoplamaning yaxlitligi, asos bilan yopishishi va qalinligi tekshiriladi. Nazorat usullari «Tekshiruv va nazorat» sahifasida, sirtni himoya qilish materiallari esa «Beton uchun himoya qoplamalari va shimdiriladigan tarkiblar» maʼlumotnomasida jamlangan.
Obyektingiz uchun meʼyorlar boʻyicha maslahat kerak boʻlsa — qoʻngʻiroq qiling yoki WhatsApp/Telegram orqali yozing: +998 94 094 52 27.