Toʻrt vazifa — EN 1504 ning toʻrt qismi
Yoriqlarni toʻldirish, kuchaytirish elementlarini yopishtirish, yangi sterjenlarni ankerlash va ochilib qolgan armaturani himoya qilish — turli materiallar va sinovlarni talab qiladigan turli vazifalar. Yevropa turkumida ularga 5, 4, 6 va 7-qismlar, davlatlararo va Rossiya tizimlarida esa alohida standartlar mos keladi.
| Vazifa | EN | GOST | GOST 32016-2012 boʻyicha usullar | Oʻzbekiston |
|---|---|---|---|---|
| Yoriqlar, boʻshliqlar va kovaklarni inyeksiyalash | EN 1504-5:2013 | GOST 33762-2016 (NEQ) | 1.5; 4.5; 4.6 | Davlatlararo kengash katalogiga koʻra GOST 33762-2016 ga qoʻshilgan |
| Konstruksion yelimlash | EN 1504-4:2004 | GOST 32943-2014 (NEQ) | 4.3; 4.4 | OʻzMSt EN 1504-4:2025; GOST 32943-2014 ga qoʻshilgan |
| Armaturani ankerlash | EN 1504-6:2006 | GOST 34277-2017 (NEQ) | 4.2 | Davlatlararo kengash katalogiga koʻra GOST 34277-2017 ga qoʻshilgan |
| Armaturani korroziyadan himoya qilish | EN 1504-7:2006 | GOST R 59152-2020 (NEQ) — Rossiya standarti | 11.1; 11.2 | Loyihada havola qilinganda qoʻllaniladi |
Inyeksiyalash: EN 1504-5 va GOST 33762-2016
EN 1504-5:2013 inyeksion materiallarning uch toifasini ajratadi: yoriqlar, boʻshliqlar va tirqishlarni kuch uzatuvchi toʻldirish uchun (F), plastik toʻldirish uchun (D) va boʻkish bilan toʻldirish uchun (S). Yoriqlarni kengaytirib, elastomer germetik bilan berkitish va inshoot tashqarisidagi boʻshliqlarni toʻldirish uning sohasiga kirmaydi.
GOST 33762-2016 «Inyeksion-zichlovchi tarkiblarga va yoriqlar, boʻshliqlar va tirqishlarni zichlashga talablar» EN 1504-5:2013 asosida ekvivalent boʻlmagan muvofiqlik darajasi bilan tuzilgan va Rossiyada 01.01.2017 yildan amal qiladi; 2023-yilda unga tuzatish eʼlon qilingan, 1-son oʻzgartirish 01.06.2025 yildan amal qiladi. Standart zichlashlarni uch guruhga ajratadi:
- AS — yoriqni adgeziya-kuch bilan tutashtiruvchi konstruksion zichlash; sement va polimer asosidagi tarkiblar; 1.5, 4.5 va 4.6-usullar;
- AG — adgeziya-germetiklovchi tutashtiruvchi konstruksion boʻlmagan zichlash; polimer tarkiblar; 1.5-usul;
- KG — kompression-germetiklovchi tutashtiruvchi konstruksion boʻlmagan zichlash; cheklangan boʻkish darajasi meʼyorlanadigan polimer tarkiblar; 1.5-usul.
Bosim ostida, shuningdek oʻzi oqib kirish va kapillyar shimilish hisobiga haydash koʻzda tutilgan. Yoriqni kengaytirib, elastomer germetik bilan toʻldirish, suv chiqishini toʻxtatish uchun vaqtinchalik inyeksiyalar va yer osti yoki suv osti inshootini oʻrab turgan tuproq tomonidan haydash standart sohasidan tashqarida qoladi. AS guruhi uchun asosiy va qoʻshimcha koʻrsatkichlar roʻyxatiga uzib olishda va qiya siljishda beton bilan yopishish, quruq va nam yoriqlarga haydaluvchanlik va sunʼiy eskirtirishdan keyingi yopishish kiradi; polimer tarkiblarda — shuningdek uchmaydigan moddalar miqdori, qovushqoqlik, yaroqlilik muddati va shishalanish harorati, sementli tarkiblarda — siqilishdagi mustahkamlik, suv ajralishi, hajm oʻzgarishi, xlor-ionlar miqdori va qotish muddatlari.
Tarkibni tanlashdan oldin tekshiruv yoriqning kengligi va chuqurligini, suv bor-yoʻqligini va yoriq ochilishda davom etayotganini koʻrsatishi kerak. ShNQ 1.04.01-23 yoriqlarning kengligi va uzunligini chizmalarga tushirishni va ularni mayoqlar yoki markalar boʻyicha kuzatishni talab qiladi. Tarkiblar yoriqning kengligi, namligi va harakatchanligiga qarab qanday tanlanishi — «Yoriqlarni inyeksiyalash» sahifasida.
Konstruksion yelimlash: EN 1504-4 va GOST 32943-2014
EN 1504-4:2004 konstruksion materiallarni betonga yopishtirish uchun ishlatiladigan mahsulotlarni identifikatsiya qilish, ularning chidamlilikni hisobga olgan holdagi foydalanish koʻrsatkichlari va xavfsizligiga talablarni belgilaydi. Oʻzbekistonda u oʻzgarishsiz OʻzMSt EN 1504-4:2025 sifatida qabul qilingan: standartni STQ 21 «Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi» standartlashtirish boʻyicha texnik qoʻmitasi tayyorlagan, u Oʻzbekiston standartlar institutining 29.12.2025 yildagi 136/XSt-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va 29.01.2026 yildan amal qiladi.
GOST 32943-2014 «Konstruksiyalarni kuchaytirish elementlarining yelim birikmalariga talablar» (EN 1504-4:2004, NEQ) Rossiyada 01.07.2015 yildan, 1-son oʻzgartirish esa 01.06.2025 yildan amal qiladi. U bikr tasmalarni yelimlash hamda matolar va toʻrlarni laminatsiyalab yelimlash orqali tashqi armaturalashni (4.3-usul), shuningdek tayyor elementlarni yoki yangi beton qorishmasini yelimlash orqali beton qatlamini oshirishni (4.4-usul) qamrab oladi. Yelim birikmalari standarti kuchaytirish hisobi oʻrnini bosmaydi — loyihalash meʼyorlari «Kompozitlar bilan kuchaytirish» sahifasida jamlangan.
Armaturani ankerlash: EN 1504-6 va GOST 34277-2017
EN 1504-6:2006 4.2-usulga — oldindan hosil qilingan yoki parmalangan teshiklarga armatura qoʻshishga — taalluqli va hisoblash hamda konstruksiyalashni konstruksiyani baholash natijalari asosida malakali muhandis bajarishini nazarda tutadi. EN 1504-6 boʻyicha ankerlovchi materiallarga talablar:
| Koʻrsatkich | Usul | Talab |
|---|---|---|
| Sugʻurib olishga qarshilik | EN 1881 | 75 kN yuklamada siljish 0,6 mm dan oshmasligi |
| Xlorid-ionlar miqdori | EN 1015-17 | koʻpi bilan 0,05 % |
| Shishalanish harorati — faqat polimer tarkiblar uchun | EN 12614 | kamida 45 °C yoki inshoot ishlaydigan muhit haroratidan 20 °C yuqori — kattasi qabul qilinadi |
| Uzoq muddatli choʻzuvchi yuklama ostida oʻrmalash — faqat polimer tarkiblar uchun | EN 1544 | 50 kN yuklama ostida 3 oydan keyin siljish 0,6 mm dan oshmasligi |
GOST 34277-2017 «Ankerlovchi tarkiblarga va kuchaytirish elementlarining adgeziya-kuch mahkamlamalariga talablar» (EN 1504-6:2006, NEQ) Rossiyada 01.03.2018 yildan amal qiladi. 4.2-usul uchun u oʻxshash koʻrsatkichlar toʻplamini — qisqa muddatli sugʻuruvchi yuklamadagi mahkamlash mustahkamligi, uzoq muddatli yuklamadagi oʻrmalash, xlor-ionlar miqdori, shishalanish harorati — va qoʻshimcha ravishda siqilishdagi mustahkamlikni oʻz sinov usullari bilan belgilaydi. Uning amal qilish sohasi sement asosidagi, polimer bilan modifikatsiyalangan sement asosidagi va polimer asosidagi ankerlovchi tarkiblarni, shuningdek polimer-sement tarkiblarni qamrab oladi. Ankerlash materiallari «Ankerlash va ankerlarni qorishma bilan mahkamlash» boʻlimida jamlangan.
Armatura himoyasi: EN 1504-7 va GOST R 59152-2020
EN 1504-7:2006 taʼmirlanayotgan konstruksiyalardagi qoplamasiz mavjud armaturani himoya qilish uchun faol va toʻsiq turidagi qoplamalarni meʼyorlaydi; oldindan zoʻriqtirilgan va zanglamaydigan poʻlat uchun tarkiblar uning sohasiga kirmaydi. GOST 32016-2012 boʻyicha bular «anod zonalarini nazorat qilish» tamoyilining 11.1 va 11.2-usullari; shu tamoyilning uchinchi usuli — betonga kiritiladigan yoki uning sirtiga surtiladigan korroziya ingibitorlari.
GOST R 59152-2020 «Betondagi poʻlat armaturani korroziyadan himoya qilish tizimlariga talablar» (EN 1504-7:2006, NEQ) — Rossiyaning milliy standarti, 01.06.2021 yildan amal qiladi. Uning mavzusi — armatura korroziyasi sababli taʼmirlanadigan temir-betondagi, jumladan yer osti va suv osti inshootlaridagi sterjenlar va qoʻyma detallar uchun sementli va polimer tarkiblar hamda ulardan olinadigan qoplamalar; standart minimal zarur koʻrsatkichlarni va ularni nazorat qilish usullarini sanab oʻtadi.
Oʻzbekistonda ShNQ 2.03.11-24 (6-band) armaturani himoya qiladigan yoki uning korroziyasini sekinlashtiradigan korroziya ingibitori sterjenlar qoplamasiga ham, beton qorishmasiga ham qoʻshilishini talab qiladi. ShNQ 1.04.01-23 boʻyicha tekshiruvda armatura zaif joylarda — himoya qatlami koʻchayotgan, sterjenlar boʻylab yoriqlar va zang dogʻlari bor joylarda — ochiladi, kuchli korroziyaga uchragan sterjenlar metall yaltiroqligigacha tozalanadi va diametri oʻlchanadi. Himoya tarkibidan oldin poʻlatning tozalanish darajasi ISO 8501-1 boʻyicha belgilanadi; EN 1504-10 ni qoʻllash boʻyicha qoʻllanmalarda toʻsiq qoplamalar uchun Sa 2½ va faol qoplamalar uchun Sa 2 uchraydi, yakuniy talab tarkib hujjatlaridan olinadi. Batafsil — «Armaturani korroziyadan himoya qilish» sahifasida.
Oʻzbekistonda nima amal qiladi
- GOST 33762-2016, GOST 32943-2014 va GOST 34277-2017 — davlatlararo standartlar. Ularning soʻzboshilarida Oʻzbekiston ovoz berganlar orasida yoʻq, lekin davlatlararo kengash katalogida respublika qoʻshilgan davlatlar qatorida koʻrsatilgan; amalga kiritilgan sanasini Oʻzbekiston standartlar institutidan aniqlashtiring.
- OʻzMSt EN 1504-4:2025 — EN 1504-4:2004 ga identik milliy standart.
- EN 1504-5, EN 1504-6, EN 1504-7 va GOST R 59152-2020, agar loyiha ularga havola qilsa, qoʻllaniladi: 2026-yil oktyabr holatiga koʻra Qurilish vazirligining Texnik meʼyorlash va standartlashtirish ilmiy-tadqiqot instituti katalogida bu qismlarning milliy qabul qilinishlari yoʻq.
- Yopishishni uzib olish usulida nazorat qilish uchun OʻzMSt EN 1542:2025 milliy standarti mavjud.
Obyektingiz uchun meʼyorlar boʻyicha maslahat kerak boʻlsa — qoʻngʻiroq qiling yoki WhatsApp/Telegram orqali yozing: +998 94 094 52 27.